Trả lời nhanh
Hàm số bậc nhất là hàm số cho bởi công thức y = ax + b, trong đó a, b là các số cho trước và a ≠ 0. Muốn làm tốt dạng này, các em cần: rút gọn công thức về đúng dạng ax + b rồi mới đọc hệ số, nhớ điều kiện a ≠ 0 khi tìm tham số, thay x tìm y (hoặc thay y tìm x), và biết rằng đồ thị là một đường thẳng nên chỉ cần vẽ qua 2 điểm.
Dưới đây là 20 bài tập chia thành 5 dạng, từ dễ đến khó. Nội dung bám theo chương trình GDPT 2018 nên dùng được cho cả ba bộ sách Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo và Cánh Diều. Thầy khuyên các em tự làm trước rồi mới xem lời giải. Nếu chưa nắm chắc kiến thức, hãy đọc lại lý thuyết Hàm số bậc nhất y = ax + b trước khi làm.
Tóm tắt kiến thức cần nhớ
- Định nghĩa: y = ax + b với a ≠ 0 là hàm số bậc nhất. a là hệ số của x, b là hệ số tự do. Khi b = 0 ta có hàm số y = ax.
- Không phải hàm bậc nhất: khi a = 0 (ví dụ y = 0x + 7), khi x có mũ khác 1 (y = x2 + 1), khi x nằm dưới mẫu (y = 3/x).
- Đồ thị: là một đường thẳng cắt trục tung tại điểm (0; b). Chỉ cần xác định 2 điểm là vẽ được.
- Hệ số góc: a là hệ số góc của đường thẳng y = ax + b. Hai đường thẳng y = ax + b và y = a’x + b’ song song khi a = a’ và b ≠ b’.
- Điểm thuộc đồ thị: M(x0; y0) thuộc đồ thị khi và chỉ khi y0 = ax0 + b.
Dạng 1. Nhận biết hàm số bậc nhất, xác định hệ số a, b
Phương pháp: Rút gọn công thức (phá ngoặc, thu gọn) về dạng y = ax + b, sau đó kiểm tra a ≠ 0.
Bài 1. Trong các hàm số sau, hàm số nào là hàm số bậc nhất? Chỉ ra a, b của hàm số đó.
a) y = 5 − 2x; b) y = x2 + 1; c) y = 3/x; d) y = √2·x; e) y = 0·x + 7; f) y = (x − 1)/4.
Lời giải.
- a) y = −2x + 5 là hàm số bậc nhất, a = −2, b = 5.
- b) Không phải, vì x có số mũ 2.
- c) Không phải, vì x nằm ở mẫu.
- d) Là hàm số bậc nhất, a = √2, b = 0.
- e) Không phải, vì a = 0.
- f) y = (1/4)x − 1/4 là hàm số bậc nhất, a = 1/4, b = −1/4.
Bài 2. Xác định hệ số a, b của các hàm số: a) y = 4 − x/3; b) y = 2(x + 3) − 5; c) y = (x + 2)2 − x2.
Lời giải.
- a) y = −(1/3)x + 4, nên a = −1/3, b = 4.
- b) y = 2x + 6 − 5 = 2x + 1, nên a = 2, b = 1.
- c) y = x2 + 4x + 4 − x2 = 4x + 4, nên a = 4, b = 4.
Câu c là “bẫy” quen thuộc: nhìn qua thấy có x2 nhưng sau khi rút gọn lại là hàm số bậc nhất.
Bài 3. Chứng tỏ hàm số y = (x − 1)(x + 1) − x2 + 3x là hàm số bậc nhất.
Lời giải. y = x2 − 1 − x2 + 3x = 3x − 1. Đây là dạng y = ax + b với a = 3 ≠ 0, nên hàm số đã cho là hàm số bậc nhất.
Bài 4. Viết công thức hàm số bậc nhất có hệ số của x là −3 và hệ số tự do là 1/2. Hàm số y = 7 có phải hàm số bậc nhất không?
Lời giải. Hàm số cần tìm là y = −3x + 1/2. Hàm số y = 7 viết được thành y = 0x + 7, có a = 0 nên không phải hàm số bậc nhất (đây là hàm hằng).
Dạng 2. Tính giá trị của hàm số, tìm x khi biết y
Phương pháp: Tính f(x0) thì thay x = x0 vào công thức. Tìm x khi biết f(x) = k thì giải phương trình ax + b = k.
Bài 5. Cho f(x) = 3x − 2. Tính f(0), f(−1), f(2/3), f(√2).
Lời giải. f(0) = −2; f(−1) = −3 − 2 = −5; f(2/3) = 2 − 2 = 0; f(√2) = 3√2 − 2.
Bài 6. Cho g(x) = −2x + 5. Tìm x sao cho: a) g(x) = 1; b) g(x) = −3.
Lời giải.
- a) −2x + 5 = 1 ⇒ −2x = −4 ⇒ x = 2.
- b) −2x + 5 = −3 ⇒ −2x = −8 ⇒ x = 4.
Bài 7. Cho f(x) = 2x + 1 và g(x) = −x + 4. a) Tính f(2) + g(2). b) Tìm x để f(x) = g(x).
Lời giải.
- a) f(2) = 5, g(2) = 2, nên f(2) + g(2) = 7.
- b) 2x + 1 = −x + 4 ⇒ 3x = 3 ⇒ x = 1. Khi đó cả hai hàm số đều nhận giá trị 3.
Bài 8. Cho hàm số f(x) = ax + 3. Biết f(2) = 7, tìm a rồi tính f(−1).
Lời giải. f(2) = 2a + 3 = 7 ⇒ 2a = 4 ⇒ a = 2 (thoả mãn a ≠ 0). Vậy f(x) = 2x + 3 và f(−1) = −2 + 3 = 1.
Dạng 3. Tìm tham số m để hàm số là hàm số bậc nhất
Phương pháp: Đưa hàm số về dạng y = ax + b, trong đó a chứa m, rồi giải điều kiện a ≠ 0. Nếu đề bài cho thêm điều kiện (đi qua một điểm…) thì tìm m xong phải đối chiếu lại với a ≠ 0.
Bài 9. Tìm m để hàm số y = (m − 2)x + 5 là hàm số bậc nhất.
Lời giải. Hàm số là bậc nhất khi m − 2 ≠ 0, tức là m ≠ 2.
Bài 10. Tìm m để y = (m2 − 9)x + m − 1 là hàm số bậc nhất.
Lời giải. Cần m2 − 9 ≠ 0, tức là (m − 3)(m + 3) ≠ 0. Vậy m ≠ 3 và m ≠ −3. Lưu ý: hệ số tự do m − 1 bằng bao nhiêu cũng được, không cần đặt điều kiện.
Bài 11. Cho hàm số y = (2m + 1)x − 3. Tìm m để đây là hàm số bậc nhất và đồ thị đi qua điểm A(1; 4).
Lời giải. Điều kiện: 2m + 1 ≠ 0, tức là m ≠ −1/2. Đồ thị đi qua A(1; 4) nên 4 = (2m + 1)·1 − 3 ⇒ 2m + 1 = 7 ⇒ m = 3. Giá trị m = 3 thoả mãn điều kiện. Vậy m = 3 và hàm số là y = 7x − 3.
Dạng 4. Bài toán thực tế dẫn đến hàm số bậc nhất
Phương pháp: Gọi x là đại lượng thay đổi. Phần thay đổi theo x là “ax” (đơn giá × số lượng), phần cố định là “b” (phí ban đầu, lượng có sẵn). Nhớ ghi đơn vị và kiểm tra điều kiện của x.
Bài 12. Một hãng taxi thu phí mở cửa 10 000 đồng, sau đó mỗi km thu 14 000 đồng. a) Viết công thức tính số tiền y (đồng) khi đi x km. b) Đi 8 km hết bao nhiêu tiền? c) Một khách trả 192 000 đồng thì đã đi bao nhiêu km?
Lời giải.
- a) y = 14 000x + 10 000.
- b) y = 14 000·8 + 10 000 = 122 000 (đồng).
- c) 14 000x + 10 000 = 192 000 ⇒ 14 000x = 182 000 ⇒ x = 13. Khách đã đi 13 km.
Bài 13. Một bể đang chứa 200 lít nước. Người ta bơm thêm vào bể, mỗi phút 15 lít. a) Viết công thức tính lượng nước y (lít) trong bể sau x phút. b) Sau 20 phút bể có bao nhiêu lít? c) Bể chứa tối đa 800 lít, sau bao lâu thì đầy?
Lời giải.
- a) y = 15x + 200.
- b) y = 15·20 + 200 = 500 (lít).
- c) 15x + 200 = 800 ⇒ 15x = 600 ⇒ x = 40. Sau 40 phút bể đầy.
Bài 14. Một cây nến cao 24 cm, mỗi giờ cháy ngắn đi 3 cm. a) Viết công thức tính chiều cao h (cm) của nến sau t giờ. b) Sau 5 giờ nến còn cao bao nhiêu? c) Sau bao lâu nến cháy hết?
Lời giải.
- a) h = −3t + 24, với 0 ≤ t ≤ 8. Hệ số a = −3 mang dấu âm vì chiều cao giảm dần.
- b) h = −15 + 24 = 9 (cm).
- c) −3t + 24 = 0 ⇒ t = 8. Sau 8 giờ nến cháy hết.
Bài 15. Công thức đổi nhiệt độ từ độ C sang độ F là F = 1,8C + 32. a) 25 °C bằng bao nhiêu độ F? b) 104 °F bằng bao nhiêu độ C?
Lời giải.
- a) F = 1,8·25 + 32 = 45 + 32 = 77 (°F).
- b) 1,8C + 32 = 104 ⇒ 1,8C = 72 ⇒ C = 40 (°C).
Bài 16. Một cửa hàng cho thuê xe đạp có hai gói. Gói A: trả trước 20 000 đồng, sau đó 5 000 đồng/giờ. Gói B: 10 000 đồng/giờ, không trả trước. a) Viết công thức tính tiền mỗi gói khi thuê x giờ. b) Thuê bao nhiêu giờ thì hai gói bằng tiền nhau? c) Thuê 6 giờ nên chọn gói nào?
Lời giải.
- a) yA = 5 000x + 20 000; yB = 10 000x.
- b) 5 000x + 20 000 = 10 000x ⇒ 5 000x = 20 000 ⇒ x = 4. Thuê 4 giờ thì hai gói cùng 40 000 đồng.
- c) Với x = 6: yA = 50 000 đồng, yB = 60 000 đồng. Nên chọn gói A.
| Số giờ thuê | Gói A (đồng) | Gói B (đồng) | Nên chọn |
|---|---|---|---|
| 2 | 30 000 | 20 000 | B |
| 4 | 40 000 | 40 000 | Như nhau |
| 6 | 50 000 | 60 000 | A |
Dạng 5. Đồ thị hàm số bậc nhất và xác định hàm số
Phương pháp: Để vẽ đồ thị, chọn 2 giá trị x dễ tính (thường là x = 0) rồi nối 2 điểm. Để kiểm tra một điểm có thuộc đồ thị không, thay toạ độ vào công thức. Để xác định hàm số, lập các đẳng thức từ dữ kiện rồi tìm a, b.
Bài 17. Vẽ đồ thị hàm số y = 2x − 3.
Lời giải. Với x = 0 thì y = −3, ta được điểm (0; −3). Với x = 2 thì y = 1, ta được điểm (2; 1). Đồ thị là đường thẳng đi qua hai điểm này (đường màu xanh đậm trong hình). Đường thẳng cắt trục hoành tại (1,5; 0).
Bài 18. Trong các điểm A(1; 2), B(−2; 5), C(4; 1), D(0; −3), điểm nào thuộc đồ thị hàm số y = −x + 3?
Lời giải.
- A: −1 + 3 = 2, đúng tung độ ⇒ A thuộc đồ thị.
- B: 2 + 3 = 5 ⇒ B thuộc đồ thị.
- C: −4 + 3 = −1 ≠ 1 ⇒ C không thuộc.
- D: 0 + 3 = 3 ≠ −3 ⇒ D không thuộc.
Bài 19. Xác định hàm số y = ax + b, biết đồ thị song song với đường thẳng y = 3x và đi qua điểm (2; 1).
Lời giải. Song song với y = 3x nên a = 3 (và b ≠ 0). Đi qua (2; 1) nên 1 = 3·2 + b ⇒ b = −5 (thoả mãn b ≠ 0). Vậy y = 3x − 5.
Bài 20. Tìm toạ độ giao điểm của hai đường thẳng y = 2x − 3 và y = −x + 3.
Lời giải. Hoành độ giao điểm thoả mãn 2x − 3 = −x + 3 ⇒ 3x = 6 ⇒ x = 2. Thay vào y = 2x − 3 được y = 1. Giao điểm là (2; 1), khớp với hình vẽ ở bài 17.
Lỗi sai thường gặp và mẹo nhớ
- Đọc hệ số khi chưa rút gọn: với y = 4 − x/3, nhiều bạn ghi a = 4. Thực ra a là số đứng cùng x, tức là −1/3. Mẹo: luôn viết lại theo thứ tự “x trước, số sau”.
- Quên dấu âm: y = 5 − 2x có a = −2 chứ không phải 2.
- Đặt điều kiện thừa cho b: chỉ cần a ≠ 0, còn b = 0 vẫn là hàm số bậc nhất (bài 10).
- Tìm được m nhưng không đối chiếu với điều kiện a ≠ 0 (bài 11).
- Bài thực tế nhầm a với b: mẹo nhớ “a đi theo x, b đứng yên”. Đơn giá nhân với số lượng là a, phí cố định là b.
- Vẽ đồ thị bằng 2 điểm quá gần nhau: nên chọn hai điểm cách xa nhau để đường thẳng chính xác hơn.
Bài tập tự luyện (có đáp số)
- Tìm m để y = (3 − m)x + 2m là hàm số bậc nhất. Đáp số: m ≠ 3.
- Xác định hàm số y = ax + b có đồ thị đi qua M(1; 3) và N(−1; −1). Gợi ý: a + b = 3 và −a + b = −1; trừ vế theo vế được 2a = 4. Đáp số: y = 2x + 1.
- Một học sinh có sẵn 150 000 đồng tiết kiệm, mỗi tuần bỏ thêm 25 000 đồng. Sau bao nhiêu tuần thì có 400 000 đồng? Đáp số: y = 25 000x + 150 000; sau 10 tuần.
Làm xong 20 bài trên, các em nên đối chiếu với lời giải SGK Toán 8 Bài 3 Hàm số bậc nhất, làm thêm bài tập trong sách bài tập và tự kiểm tra bằng 22 câu trắc nghiệm Hàm số bậc nhất. Muốn ôn cả chương thì xem tổng hợp lý thuyết Toán 8 và đề thi Toán 8.
Câu hỏi thường gặp
Hàm số y = 3x có phải là hàm số bậc nhất không?
Có. y = 3x có dạng y = ax + b với a = 3 ≠ 0 và b = 0. Hàm số bậc nhất chỉ cần a khác 0, còn b bằng 0 vẫn được.
Làm sao nhận biết nhanh một hàm số có phải bậc nhất không?
Rút gọn công thức về dạng y = ax + b. Nếu x chỉ có mũ 1, không nằm ở mẫu hay trong căn và hệ số a khác 0 thì đó là hàm số bậc nhất.
Khi tìm m để hàm số là bậc nhất, có cần đặt điều kiện cho b không?
Không. Chỉ cần đặt điều kiện hệ số của x khác 0. Hệ số tự do b có thể nhận bất kì giá trị nào, kể cả 0.
Vẽ đồ thị hàm số bậc nhất cần mấy điểm?
Chỉ cần 2 điểm phân biệt vì đồ thị là một đường thẳng. Thường chọn x = 0 (được điểm (0; b)) và thêm một giá trị x khác dễ tính.