Ưu thế lai là hiện tượng gì? Giải Sinh học 9 Bài 35

Trả lời nhanh

Ưu thế lai là hiện tượng con lai F₁ có sức sống cao hơn, sinh trưởng nhanh, phát triển mạnh, chống chịu tốt, năng suất cao hơn mức trung bình của bố mẹ hoặc vượt cả hai bố mẹ. Hiện tượng này rõ nhất ở F₁ vì phần lớn cặp gen ở trạng thái dị hợp, rồi giảm dần ở các thế hệ sau do tỉ lệ dị hợp giảm.

1. Ưu thế lai là gì? Vì sao chỉ rõ ở F₁?

Khi lai hai dòng thuần có kiểu gen khác nhau, đời F₁ thường “đẹp” hơn hẳn: cây to khỏe, quả nhiều, vật nuôi lớn nhanh, ít bệnh. Đó là ưu thế lai.

Ví dụ thường gặp: ngô lai cho bắp to, nhiều hạt hơn ngô thuần; lợn lai giữa ỉ Móng Cái và Đại Bạch lớn nhanh, nhiều thịt nạc hơn lợn ỉ thuần.

Ở bài này, em cần nhớ hai ý then chốt: F₁ là cơ thể dị hợp ở nhiều cặp gen, và ưu thế lai chỉ biểu hiện rõ ở F₁ rồi giảm dần.

2. Cơ sở di truyền của ưu thế lai

Các tính trạng số lượng (chiều cao, năng suất, khối lượng…) thường do nhiều gen trội có lợi quy định. Mỗi dòng thuần mang một số gen lặn có hại ở trạng thái đồng hợp.

Khi lai hai dòng thuần khác nhau, ở F₁ gen trội có lợi của dòng này át gen lặn có hại của dòng kia. Vì thế, các đặc điểm xấu không được biểu hiện, còn đặc điểm tốt thì tăng lên.

Ngược lại, nếu cho F₁ tự thụ hoặc giao phối gần, các gen lặn có dịp tổ hợp thành đồng hợp lặn và tính trạng xấu xuất hiện.

Minh hoạ bằng con số

Xét một cặp gen. F₁ có kiểu gen Aa (100% dị hợp). Nếu cho tự thụ liên tiếp, tỉ lệ dị hợp giảm một nửa sau mỗi thế hệ:

Thế hệ	F₁	F₂	F₃	F₄
Tỉ lệ Aa	100%	50%	25%	12,5%

Đây là bảng minh hoạ cho một cặp gen. Với nhiều cặp gen, tỉ lệ cơ thể dị hợp ở tất cả các cặp còn giảm nhanh hơn, nên ưu thế lai tàn lụi rất nhanh.

3. Giải câu hỏi thảo luận giữa bài

Thảo luận 1 (trang 102): Ưu thế lai là gì? Cho ví dụ.

Ưu thế lai là hiện tượng con lai F₁ khỏe hơn, sinh trưởng nhanh, phát triển mạnh, chống chịu tốt, các chỉ tiêu hình thái và năng suất cao hơn trung bình của bố mẹ hoặc vượt trội cả hai bố mẹ.

Ví dụ ở thực vật: cà chua hồng Việt Nam lai với cà chua Ba Lan. Ví dụ ở động vật: gà Đông Cảo lai với gà Ri.

Thảo luận 2 (trang 103)

Vì sao lai hai dòng thuần, ưu thế lai rõ nhất? Vì con lai nhận từ mỗi bên bố mẹ một alen khác nhau nên hầu hết các cặp gen ở trạng thái dị hợp, gen trội có lợi được biểu hiện, gen lặn có hại bị che lấp.
Vì sao rõ nhất ở F₁ rồi giảm dần? Qua các thế hệ sau, tỉ lệ dị hợp giảm, tỉ lệ đồng hợp tăng, gen lặn có hại tổ hợp thành đồng hợp lặn và biểu hiện ra kiểu hình, làm giảm năng suất, chất lượng.

Thảo luận 3 (trang 104): Lai kinh tế là gì? Vì sao không dùng con lai kinh tế làm giống?

Lai kinh tế là cho giao phối giữa cặp vật nuôi bố mẹ thuộc hai dòng thuần khác nhau, rồi dùng con lai F₁ làm sản phẩm (thịt, trứng, sữa…), không dùng làm giống.

Không nhân giống từ F₁ vì đó là cơ thể dị hợp; cho chúng giao phối với nhau thì đời sau phân li, xuất hiện đồng hợp lặn có hại, sản phẩm kém chất lượng.

4. Giải câu hỏi và bài tập cuối bài (trang 104)

Câu 1. Ưu thế lai là gì, cơ sở di truyền, vì sao không nhân giống F₁, cách duy trì?

Khái niệm: như phần trả lời nhanh ở đầu bài.
Cơ sở di truyền: tính trạng số lượng do nhiều gen trội có lợi quy định; ở F₁ gen trội át gen lặn có hại nên con lai có nhiều đặc điểm tốt.
Không dùng F₁ làm giống: F₁ dị hợp, đời sau phân li, tỉ lệ đồng hợp lặn có hại tăng.
Duy trì ưu thế lai: dùng nhân giống vô tính (giâm, chiết, ghép…) ở cây trồng có thể làm được.

Câu 2. Phương pháp tạo ưu thế lai ở cây trồng

Người ta dùng hai phương pháp: lai khác dòng và lai khác thứ. Lai khác dòng được dùng phổ biến hơn.

Lai khác dòng: cho tự thụ phấn liên tục để tạo các dòng thuần, rồi lai hai dòng thuần khác nhau. Có thể lai khác dòng đơn (A × B) hoặc kép ((A × B) × (C × D)). Ví dụ: ngô lai.
Lai khác thứ: lai giữa hai thứ (hoặc tổng hợp nhiều thứ) của cùng một loài, chủ yếu để phối hợp đặc tính tốt hoặc tạo giống mới.

Vì sao lai khác dòng phổ biến? Vì cho ưu thế lai rõ, dễ dự đoán kết quả do bố mẹ là dòng thuần, và có thể sản xuất hạt lai đại trà.

Câu 3. Lai kinh tế là gì? Ở nước ta thực hiện thế nào?

Khái niệm xem ở phần thảo luận 3. Ở nước ta, phổ biến là dùng con cái thuộc giống trong nước (thích nghi tốt, dễ nuôi) giao phối với con đực cao sản nhập nội. Ví dụ: lợn nái ỉ Móng Cái × lợn đực Đại Bạch, con lai nuôi lấy thịt.

5. Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp

Mẹo nhớ: “Thuần × thuần → F₁ dị hợp → khỏe; F₂ đồng hợp lặn xuất hiện → yếu”.
Sai: cho rằng ưu thế lai di truyền ổn định. Thực tế nó giảm dần qua các thế hệ.
Sai: nói lai kinh tế dùng F₁ để nhân giống. Đúng là F₁ chỉ làm sản phẩm.
Sai: nhầm “lai khác dòng” với “lai khác thứ”. Khác dòng là lai các dòng thuần; khác thứ là lai giữa các thứ của một loài.

6. Bài luyện tập

Cho cơ thể Aa tự thụ phấn liên tiếp. Tính tỉ lệ cơ thể Aa ở F₃ (coi F₁ là Aa).
Đáp án: F₂ có 1/2, F₃ có 1/4 = 25% là Aa.
Vì sao ở nước ta nên dùng con cái giống địa phương lai với đực ngoại cao sản?
Đáp án: Con cái địa phương thích nghi khí hậu, chống chịu tốt, dễ nuôi; con đực cao sản truyền đặc tính năng suất cao; con lai F₁ thừa hưởng cả hai ưu điểm.
Nhận định “Có thể giữ ưu thế lai của cây cà chua F₁ bằng cách gieo hạt của chính nó” đúng hay sai?
Đáp án: Sai, vì hạt F₂ phân li, ưu thế lai giảm; muốn giữ thì nhân giống vô tính.

Tài liệu cùng bài

Lý thuyết Sinh học 9 Bài 35: Ưu thế lai
29 câu trắc nghiệm Sinh học 9 Bài 35
Giải vở bài tập Sinh học 9 Bài 35

Câu hỏi thường gặp

Ưu thế lai là hiện tượng gì?

Là hiện tượng con lai F1 khỏe hơn, sinh trưởng nhanh, phát triển mạnh, chống chịu tốt, năng suất cao hơn trung bình của bố mẹ hoặc vượt cả hai bố mẹ.

Vì sao ưu thế lai giảm dần qua các thế hệ?

Vì F1 dị hợp, đời sau tỉ lệ dị hợp giảm, đồng hợp tăng; gen lặn có hại tổ hợp thành đồng hợp lặn và biểu hiện ra kiểu hình.

Vì sao không dùng con lai kinh tế để làm giống?

Con lai F1 là cơ thể dị hợp, nếu giao phối với nhau thì đời sau phân li, xuất hiện tính trạng xấu làm giảm năng suất và chất lượng.

Muốn duy trì ưu thế lai ở cây trồng thì làm thế nào?

Dùng phương pháp nhân giống vô tính như giâm cành, chiết cành, ghép cây để giữ nguyên kiểu gen dị hợp của cây F1.