Trả lời nhanh
Xã trưởng – Mẹ Đốp là trích đoạn chèo cổ trong vở “Quan Âm Thị Kính”, thuộc kho tàng sân khấu dân gian nên không có tác giả cụ thể. Đoạn trích kể chuyện xã trưởng sai mẹ Đốp đi rao mõ vụ Thị Mầu hoang thai. Qua màn đối đáp hóm hỉnh, vở diễn tạo tiếng cười châm biếm bọn quan làng hách dịch, lố bịch và ca ngợi trí thông minh của người phụ nữ bình dân.
1. Xuất xứ và thể loại
Đoạn trích nằm trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, một trong những vở tiêu biểu nhất của chèo truyền thống. Vở chèo này thuộc sáng tác dân gian, được các nghệ nhân truyền miệng và hoàn thiện qua nhiều đời, vì vậy khi học ta ghi “khuyết danh” thay vì tên một tác giả.
Chèo là loại hình sân khấu dân gian gắn với sinh hoạt làng xã, thường diễn ở sân đình, ngày hội. Một vở chèo kết hợp lời thoại, hát, múa, nói lối, nói sử, có sự tham gia của người xem. Trong chèo, các nhân vật hề, mụ, lão… thường mang đến tiếng cười trào lộng nhưng đằng sau là cái nhìn tỉnh táo của người dân về xã hội.
Ở đoạn này, mạch truyện chính của vở (nỗi oan của Thị Kính) tạm lùi lại, nhường chỗ cho một “lớp hài” xoay quanh chuyện Thị Mầu có thai ngoài giá thú. Đây là cách làm quen thuộc của chèo: xen tiếng cười vào giữa những lớp bi kịch để người xem vừa thư giãn vừa suy ngẫm.
2. Tóm tắt đoạn trích
Làng có chuyện Thị Mầu, con gái nhà phú ông, mang thai nên theo lệ làng phải nộp phạt “ăn khoán”. Xã trưởng bước ra, tự giới thiệu chức phận rồi gọi Đốp (người làm mõ) để sai đi rao việc này. Đốp đi vắng, vợ ra thay.
Mẹ Đốp vừa xuất hiện đã xưng danh, tự đề cao nghề rao mõ và lí sự để giữ thể diện. Xã trưởng quát nạt rồi lại bị cái lí của mụ làm cho phải gật gù. Hắn quay sang trêu ghẹo vợ mõ bằng những lời suồng sã.
Khi giao việc, xã trưởng đọc một bài rao dài. Mẹ Đốp bảo không nhớ nổi, rồi bất ngờ “bốc” lời hắn nhét vào dải yếm cho “khỏi quên”, sau đó nói là đã “xong tất”. Xã trưởng tức giận đánh mụ, mụ kêu toáng lên. Sợ tiếng xấu lọt ra ngoài, hắn đành xuống nước xin lỗi, hứa đền thúng thóc và giục mụ đi rao.
3. Bố cục
| Phần | Nội dung |
|---|---|
| Phần 1: Xã trưởng ra sân khấu | Xã trưởng tự giới thiệu, nêu việc Thị Mầu hoang thai và gọi mõ Đốp. |
| Phần 2: Mẹ Đốp xuất hiện, đối đáp | Mẹ Đốp xưng danh, lí sự về vai trò của mõ; xã trưởng trêu ghẹo, mụ gỡ khéo. |
| Phần 3: Giao việc rao mõ | Mẹ Đốp “nhớ” lời rao bằng cách trêu xã trưởng, bị đánh, xã trưởng xuống nước. |
Bố cục này theo cách chia thường gặp khi soạn bài. Nếu thầy cô chia chi tiết hơn (bốn phần chẳng hạn) em vẫn làm theo, miễn là bám sát diễn biến các lớp đối đáp.
4. Phân tích nhân vật
4.1. Xã trưởng – kẻ có chức mà thiếu phẩm hạnh
- Hách dịch: hắn xưng “thầy xã”, quát tháo, gọi mẹ Đốp bằng “con này”, coi dân đen như kẻ hầu.
- Thực dụng, ham lợi: việc đầu tiên hắn nghĩ đến là thu khoản phạt của Thị Mầu chứ không phải xử cho đúng lẽ, đúng tình.
- Suồng sã, dê xồm: hắn buông lời bỡn cợt với vợ người làm mõ dưới quyền mình.
- Dốt chữ mà hay làm sang: chen vài câu chữ Hán vào lời nói, nhưng lập luận lại thường bị mẹ Đốp lật ngược.
- Hèn khi bị bắt thóp: bị mẹ Đốp kêu to, hắn sợ mất mặt nên hạ giọng “tao xin mày”.
4.2. Mẹ Đốp – người đàn bà bình dân sắc sảo
- Tự tin về nghề: lời xưng danh cho thấy mụ coi nghề rao mõ là có vị trí, không tự hạ thấp mình.
- Lí sự giỏi: câu “con chưa ra trải chiếu thì làng ngồi xuống đất hay sao?” khiến xã trưởng phải công nhận “nói thế mà có lí”.
- Thông minh, tinh nghịch: mụ vờ ngây ngô để “chơi” lại kẻ có quyền: bỏ lời vào yếm rồi nói đã mở tung ra, thực chất là cách chế giễu hắn mà không phạm lỗi gì.
- Biết giữ mình: khi bị trêu, mụ dùng chồng làm cớ để khéo từ chối. Khi bị đánh, mụ kêu ầm lên để buộc đối phương phải nhún.
Mẹ Đốp là người yếu thế nhưng thắng thế nhờ trí khôn dân gian. Đó chính là niềm tự hào mà chèo muốn gửi qua tiếng cười.
5. Giá trị nội dung
- Phê phán, châm biếm bọn quan chức nhỏ ở nông thôn xưa: tham, hách dịch, thiếu đạo đức.
- Phản ánh hiện thực làng xã với những lệ làng khắt khe, trong đó người phụ nữ như Thị Mầu thường bị phạt nặng nhưng kẻ có chức lại buông thả.
- Ca ngợi trí thông minh, tính lạc quan, sự dí dỏm của người lao động nghèo.
- Gợi cho người xem nghĩ về công bằng: kẻ cầm quyền không có quyền xem thường người dưới.
6. Giá trị nghệ thuật
- Ngôn ngữ đối thoại sinh động: câu ngắn, giàu khẩu ngữ (“đốp chát”, “láo”, “dỏ hồn”), nhịp nhanh, đầy tình huống bất ngờ.
- Kết hợp nhiều hình thức diễn xướng: nói lối, hát, xưng danh, đọc thơ, đối đáp xen nhau.
- Thủ pháp tạo tiếng cười: chơi chữ, nói lái nghĩa, lấy thành ngữ làm “bẫy” (“gửi lời thì nói, gửi gói thì mở”), cử chỉ trào lộng (động tác bỏ lời vào yếm).
- Nhân vật hài điển hình: mỗi nhân vật có tính cách rõ, đối lập nhau (quyền thế – bình dân; ngu ngốc – khôn khéo).
- Tính ước lệ và tính tương tác: lời xưng danh trực tiếp “nói với khán giả”, đúng đặc trưng sân khấu chèo.
7. Mẹo nhớ nhanh
- Nhớ 3 chữ “Mầu – mõ – mồm”: Thị Mầu có thai → cần mõ rao → mẹ Đốp “bỏ lời vào miệng yếm”.
- Xã trưởng = quyền lực + thô lỗ; Mẹ Đốp = địa vị thấp + trí tuệ. Cặp đối lập này là chìa khóa mọi câu hỏi về nhân vật.
- Khi làm bài, luôn nêu: thể loại chèo → tiếng cười trào lộng → hai mặt: phê phán và ngợi ca.
8. Lỗi sai thường gặp
- Ghi nhầm tác giả là một người cụ thể. Chèo cổ là sáng tác dân gian, nên ghi “khuyết danh” hoặc “dân gian”.
- Nhầm tên đoạn trích với vở chèo: đoạn trích là Xã trưởng – Mẹ Đốp, còn vở là Quan Âm Thị Kính.
- Nhận xét mẹ Đốp “vô lễ”, “hỗn láo” mà bỏ qua ý đồ trào phúng của dân gian.
- Chỉ kể lại cốt truyện mà quên nêu thủ pháp nghệ thuật khi trả lời câu hỏi phân tích.
9. Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Vì sao nói tiếng cười trong đoạn trích vừa mang tính giải trí vừa mang tính phê phán?
Gợi ý: Tiếng cười bật ra từ lời đối đáp và hành động vui nhộn (giải trí), nhưng đối tượng bị cười là xã trưởng với bản chất hách dịch, dê xồm, tham lợi; qua đó người xem nhận ra bất công của cường quyền làng xã (phê phán).
Câu 2. Chi tiết “bốc miệng xã trưởng bỏ vào dải yếm” có ý nghĩa gì?
Gợi ý: Đây là chi tiết hài hước, vừa là cái cớ để mẹ Đốp “nhớ” lời rao, vừa là cách mụ trêu lại kẻ đã bỡn cợt mình. Nó cho thấy mụ khôn khéo, dám đối mặt với quyền thế bằng trí thông minh. Đồng thời nó khiến xã trưởng lộ rõ sự lố bịch.
Câu 3. Viết đoạn văn 5–6 câu nêu cảm nhận về nhân vật mẹ Đốp.
Gợi ý ý chính: mở bằng nhận xét chung (khôn ngoan, đanh đá mà dễ thương); dẫn chứng một lí sự “trải chiếu”; dẫn chứng một tình huống chơi khăm ở cuối; kết bằng ý nghĩa: mẹ Đốp tượng trưng cho sức mạnh trí tuệ dân gian.
10. Tài liệu học thêm
- Soạn bài Xã trưởng – Mẹ Đốp (Chân trời sáng tạo)
- Các mẫu tóm tắt Xã trưởng – Mẹ Đốp
- Tác giả – tác phẩm Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo
- Soạn văn 10 Chân trời sáng tạo
Câu hỏi thường gặp
Xã trưởng – Mẹ Đốp trích từ vở chèo nào?
Đoạn trích thuộc vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, là một lớp hài xen giữa mạch truyện chính của vở.
Xã trưởng – Mẹ Đốp có tác giả không?
Đây là sáng tác dân gian truyền miệng qua nhiều đời nên không có tác giả cụ thể, khi học ghi là khuyết danh.
Ý nghĩa tiếng cười trong Xã trưởng – Mẹ Đốp là gì?
Tiếng cười châm biếm bọn quan làng hách dịch, tham lợi, đồng thời ca ngợi trí thông minh và sự tự tin của người phụ nữ bình dân như mẹ Đốp.
Nhân vật mẹ Đốp có đặc điểm gì nổi bật?
Mẹ Đốp lanh lợi, ăn nói sắc sảo, biết lí sự và dùng cách vờ ngây ngô để chơi khăm kẻ có quyền, buộc xã trưởng phải xuống nước.