Trả lời nhanh
Cảm hứng chủ đạo là tình cảm, cảm xúc bao trùm và xuyên suốt tác phẩm, chi phối cách nhà thơ chọn hình ảnh, từ ngữ và giọng điệu. Chủ đề là vấn đề trung tâm mà bài thơ đề cập. Muốn xác định cả hai, hãy đọc nhan đề, các hình ảnh nổi bật và những từ ngữ bộc lộ cảm xúc, rồi khái quát thành một câu ngắn gọn.
Chủ đề và cảm hứng chủ đạo khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Chủ đề | Cảm hứng chủ đạo |
|---|---|---|
| Là gì | Vấn đề, đối tượng chính mà bài thơ nói tới | Cảm xúc, thái độ nổi bật của người viết về vấn đề đó |
| Câu hỏi gợi ý | Bài thơ viết về điều gì? | Người viết cảm thấy thế nào? |
| Cách diễn đạt | Thường là cụm danh từ: «tình yêu quê hương», «nỗi nhớ nhà» | Thường là cụm chỉ cảm xúc: «niềm tự hào», «nỗi buồn man mác», «lòng biết ơn» |
Hai khái niệm gắn bó với nhau: cảm hứng chủ đạo làm cho chủ đề có sức sống và sắc thái riêng.
Cách xác định chủ đề
- Đọc nhan đề và chú ý hoàn cảnh sáng tác nếu có.
- Tìm đối tượng được miêu tả hoặc nói đến nhiều nhất (thiên nhiên, con người, quê hương, tình cảm gia đình…).
- Tóm gọn nội dung từng phần (hai câu đề, thực, luận, kết hoặc từng khổ thơ) rồi rút ra vấn đề chung.
- Diễn đạt thành một câu có đối tượng + vấn đề, ví dụ: «Bài thơ nói về nỗi nhớ quê hương của người xa xứ».
Cách xác định cảm hứng chủ đạo
- Gạch chân các từ ngữ trực tiếp bộc lộ cảm xúc (nhớ, thương, buồn, tự hào, yêu…).
- Chú ý các từ láy, từ tượng thanh, biện pháp tu từ, dấu câu cảm thán, vì nhà thơ thường gửi tình cảm vào đó.
- Xét giọng điệu chung của bài: trầm lắng, hào hùng, tha thiết, hay hóm hỉnh.
- Gọi tên cảm xúc bao trùm bằng một cụm từ có sắc thái, không dùng từ quá chung chung như «tình cảm».
Cách phân tích từ ngữ, hình ảnh có tác dụng quan trọng
Mỗi lần phân tích một từ hoặc hình ảnh, bạn có thể đi theo 4 bước ngắn:
- Chỉ ra từ ngữ hoặc hình ảnh đó.
- Nêu nghĩa hoặc biện pháp nghệ thuật (từ láy, điệp từ, ẩn dụ, nhân hóa, đối…).
- Nêu tác dụng: gợi cảnh, gợi cảm xúc gì.
- Liên hệ với chủ đề và cảm hứng chủ đạo của bài.
Ví dụ 1: Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan)
Hai câu thơ: «Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.»
- Chủ đề: cảnh đèo Ngang hoang vắng và tâm sự của người lữ khách xa nhà.
- Cảm hứng chủ đạo: nỗi buồn cô đơn, niềm hoài cổ, nỗi nhớ nước thương nhà.
- Hình ảnh, từ ngữ tiêu biểu: «quốc quốc», «gia gia» vừa là từ tượng thanh mô phỏng tiếng chim vừa chơi chữ gợi «nước» và «nhà»; các từ «đau lòng», «mỏi miệng» thể hiện nỗi lòng day dứt. Câu kết «một mảnh tình riêng ta với ta» đẩy nỗi cô đơn lên cao nhất.
Ví dụ 2: Thu điếu (Nguyễn Khuyến)
Hai câu thơ: «Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.»
- Chủ đề: bức tranh mùa thu ở làng quê Bắc Bộ.
- Cảm hứng chủ đạo: tình yêu thiên nhiên, cảm giác yên tĩnh, man mác buồn của nhà thơ.
- Từ ngữ tiêu biểu: các từ láy «lạnh lẽo», «trong veo», «tẻo teo» vừa tả cảnh nhỏ bé, trong trẻo vừa gợi không gian vắng lặng và tâm trạng cô đơn.
Lỗi sai thường gặp
- Trả lời cảm hứng chủ đạo bằng một danh từ trừu tượng chung chung như «tình cảm», «cảm xúc».
- Lẫn chủ đề với cảm hứng chủ đạo; chủ đề là «cái gì», cảm hứng là «cảm thấy thế nào».
- Chỉ liệt kê từ ngữ mà không nêu tác dụng.
- Phân tích quá nhiều chi tiết, thiếu sự chọn lọc; chỉ cần chọn 2 – 3 từ, hình ảnh nổi bật nhất.
Mẹo nhớ
Hãy dùng khuôn mẫu: «Bài thơ viết về [chủ đề], thể hiện [cảm hứng chủ đạo] của tác giả». Điền khuôn mẫu xong thì kiểm tra lại bằng các từ ngữ, hình ảnh có trong bài.
Luyện tập
- Phân biệt: «tình yêu quê hương» là chủ đề hay cảm hứng chủ đạo? Đáp án: thường là chủ đề; cảm hứng chủ đạo sẽ là sắc thái cụ thể như «tha thiết», «tự hào» hay «nhớ nhung».
- Câu «một mảnh tình riêng ta với ta» thể hiện tâm trạng gì? Đáp án: nỗi cô đơn, lẻ loi của nhà thơ trước không gian rộng lớn.
- Viết một câu nêu tác dụng của từ láy «tẻo teo» trong bài Thu điếu. Gợi ý: nhấn mạnh sự nhỏ bé của chiếc thuyền, gợi không gian rộng, vắng và tâm trạng cô quạnh.
Câu hỏi thường gặp
Cảm hứng chủ đạo là gì?
Là cảm xúc, tình cảm bao trùm và xuyên suốt tác phẩm, quyết định giọng điệu và cách chọn hình ảnh của người viết.
Chủ đề và cảm hứng chủ đạo khác nhau ở điểm nào?
Chủ đề trả lời câu hỏi bài thơ viết về điều gì, còn cảm hứng chủ đạo trả lời câu hỏi người viết cảm thấy thế nào về điều đó.
Làm sao tìm cảm hứng chủ đạo của bài thơ?
Gạch chân từ ngữ bộc lộ cảm xúc, chú ý từ láy, biện pháp tu từ và giọng điệu chung, rồi gọi tên cảm xúc bao trùm bằng một cụm từ có sắc thái.
Khi phân tích từ ngữ, hình ảnh cần nêu những gì?
Nêu từ ngữ, biện pháp nghệ thuật, tác dụng biểu đạt và liên hệ với chủ đề, cảm hứng chủ đạo.