Trả lời nhanh
Trong đoạn trích Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, nói mỉa và nghịch ngữ đi sát nhau nhưng không phải một biện pháp. Nói mỉa là lời khen giả để chê, như cách gọi một cái chết vì thuốc phiện là “chết một cách rất thể thao”, hay gọi Xuân là “chính trị gia đại tài”. Nghịch ngữ là ghép hai ý trái ngay trong một cụm: “vĩ nhân nhũn nhặn”, “giơ quả đấm chào loài người”. Một số lời giải xếp hai cụm sau vào nói mỉa vì cả câu đang chế giễu; cách chắc hơn là gọi đúng tên cặp từ trái nghĩa là nghịch ngữ, và gọi giọng khen giả của cả câu là nói mỉa.
Đề bài yêu cầu tìm gì
Đề thuộc bài học biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ, Ngữ văn 12 bộ Kết nối tri thức. Văn bản để tìm là đoạn trích từ tiểu thuyết Số đỏ, cảnh đám đông và Xuân Tóc Đỏ sau cuộc quần vợt được dàn xếp. Em không kể lại cốt truyện. Em chỉ ra câu có biện pháp, gọi tên biện pháp, rồi nói tác dụng: tác giả đang đả kích cái gì.
Muốn khỏi lẫn, em tách hai câu hỏi. Câu nào dùng từ tốt đẹp để nói một việc xấu hoặc vô lý? Đó là nói mỉa. Câu nào đặt cạnh nhau hai từ vốn đối nghĩa, để ý nghĩa mới sắc hơn từng từ đứng riêng? Đó là nghịch ngữ. Một câu có thể làm cả hai việc. Khi đề hỏi “có sử dụng”, em được quyền ghi cả hai, miễn là chỉ rõ từng chỗ.
Nói mỉa hoạt động thế nào
Nói mỉa là nói ngược với điều người viết thật sự đánh giá. Bề mặt câu thường là khen, trọng, thương hoặc trang trọng. Nghĩa người đọc nhận ra là chê, khinh hoặc thương hại. Dấu hiệu không nằm ở một cặp từ đối lập, mà ở khoảng cách giữa lời và sự việc.
Trong đoạn trích, khoảng cách ấy rất lớn. Xuân Tóc Đỏ vốn là kẻ bịp, leo lên nhờ thời buổi hỗn loạn, vậy mà lời văn liên tiếp đội cho anh ta mũ “vĩ nhân”, “chính trị gia”, “tài tử”. Đám đông thì được kể như đang chứng kiến một trang sử thể thao. Người đọc đã biết sự thật trong truyện nên càng thấy lời khen ấy chua.
Ba chỗ nói mỉa rõ nhất:
- Lời đồn rằng người hâm mộ không mua được vé đã “chết một cách rất thể thao”. “Thể thao” là từ của sức khỏe và cuộc chơi. Việc được kể lại là tự hủy dần bằng thuốc phiện. Ghép từ đẹp vào cái chết bẩn tạo lời chế giễu cả thói đồn thổi lẫn sự cuồng tín.
- Vua Xiêm “lộ ra mặt rồng” mọi sự thịnh nộ của một “thiên tử”. “Mặt rồng”, “thiên tử” là từ tôn xưng. Ở đây chúng dính vào cơn giận vì thua một trận quần vợt dàn xếp. Từ càng oai, sự nhỏ nhen càng lộ.
- Xuân “chinh phục quần chúng như một chính trị gia đại tài”, trong khi vốn liếng của anh ta là thói thổi loa bán thuốc và sự trơ trẽn. Lời khen “đại tài” hạ đúng thứ tài ấy xuống thành trò bịp.
Em trích ngắn như trên là đủ. Không cần chép cả đoạn dài. Sau câu trích, em viết một câu tác dụng: tiếng cười này không nhằm giải trí, nó lột mặt nạ danh vọng rẻ tiền và đám đông dễ bị kích.
Nghịch ngữ hoạt động thế nào
Nghịch ngữ kết hợp những từ ngữ có nghĩa đối chọi trong cùng một cụm, để vừa gây sốc vừa gọi đúng một sự thật mâu thuẫn. Khác nói mỉa, dấu hiệu của nghịch ngữ nhìn thấy ngay trên mặt chữ: hai về trái nhau đứng sát.
Trong đoạn trích, hai cụm làm mẫu:
- “Vĩ nhân nhũn nhặn”. Vĩ nhân gợi người lớn, phi thường. Nhũn nhặn gợi người biết mình nhỏ. Đặt cạnh nhau, cụm từ không tả một đức tính thật. Nó tả một màn diễn khiêm tốn của kẻ đang rất muốn được nhìn.
- “Giơ quả đấm chào loài người”. Quả đấm là đe dọa. Chào là thiện chí. Một cử chỉ không thể vừa đánh vừa chào theo nghĩa đen. Cụm từ phơi cái kiểu “thân thiện” của Xuân: thân mật theo lối áp đặt, coi khán giả là đám người phải chịu cử chỉ của mình.
Câu “Hỡi quần chúng! Mi không hiểu gì, mi oán ta! Ta vẫn yêu quý mi” cũng có mâu thuẫn: mắng mà nhận là yêu. Mâu thuẫn này nằm giữa hai mệnh đề, giọng của một kẻ đang đóng vai lãnh tụ. Em xếp cả câu vào nói mỉa là chắc. Chỉ gọi là nghịch ngữ nếu em chỉ được cụm nào đó đối nghĩa rất gọn. Đừng biến mọi câu có hai ý khác nhau thành nghịch ngữ, vì khi ấy biện pháp này loãng, câu nào cũng nhận.
Bảng câu và cách gọi tên
| Chỗ trong văn bản | Gọi tên | Căn cứ |
|---|---|---|
| “chết một cách rất thể thao” | Nói mỉa | Từ đẹp gắn với một cái chết tầm thường |
| “mặt rồng”, “thiên tử” | Nói mỉa | Từ tôn kính gắn với cơn giận vụn |
| “chính trị gia đại tài” | Nói mỉa | Khen một kẻ chỉ giỏi kích động |
| “vĩ nhân nhũn nhặn” | Nghịch ngữ | Hai ý lớn và nhỏ đứng trong một cụm |
| “giơ quả đấm chào” | Nghịch ngữ | Đe dọa và thân thiện trong một cử chỉ |
Vì sao các lời giải không khớp nhau? Người chấm theo giọng cả câu sẽ thấy câu nào cũng mỉa, nên xếp “vĩ nhân nhũn nhặn” vào nói mỉa. Người chấm theo cấu tạo cụm từ sẽ thấy cặp trái nghĩa, nên xếp vào nghịch ngữ. Cả hai đều nhìn đúng một lớp. Bài làm gọn và khó bị bắt bẻ là: cụm từ ấy là nghịch ngữ; nhờ nghịch ngữ, câu trở thành một câu nói mỉa. Em nêu cả hai lớp nếu đề hỏi “có sử dụng”, và nêu nghịch ngữ nếu đề hỏi “biện pháp nào tạo bởi các từ đối lập”.
Tác dụng trong đoạn trích
Vũ Trọng Phụng không cần một câu chửi thẳng. Ông để nhân vật và đám đông tự khoác ngôn ngữ của báo chí, của sử sách, của chính trị. Ngôn ngữ càng long trọng, sự việc càng rỗng. Xuân thắng một trận đã được sắp để người khác thua, vậy mà lời văn nói tới lịch sử thể thao và bậc vĩ nhân. Vua thì mất uy ngay trong các từ vốn dùng để tạo uy.
Nói mỉa hạ cái cao giả xuống. Nghịch ngữ bắt quả tang sự giả ấy: một “vĩ nhân” mà cử chỉ là quả đấm, một vẻ “nhũn nhặn” mà mục đích là được hoan hô. Hai biện pháp cùng phục vụ lối văn hiện thực châm biếm. Em viết được ý này là đã trả lời phần “tác dụng”, không cần thêm tính từ khen tác giả.
Khi phân tích, em giữ đúng đối tượng bị châm biếm. Không phải môn quần vợt, cũng không phải mọi đám đông. Bị châm biếm là danh vọng làm bằng trò bịp, là báo chí và khán giả sẵn sàng biến trò bịp thành anh hùng, trong một xã hội thuộc địa trọng vẻ ngoài.
Bài luyện để khỏi lẫn hai biện pháp
Các câu dưới đây là câu tự đặt, dùng để luyện mắt, không nằm trong Số đỏ.
Câu 1. “Cậu ta chăm học lắm, chăm đến mức quyển sách chưa lần nào mở.”
Đáp án: nói mỉa. Chữ “chăm” bị chính vế sau phủ định. Không có cặp từ đối nghĩa kiểu “im lặng ồn ào”, nên không xếp nghịch ngữ.
Câu 2. “Cái im lặng ồn ào của phòng họp kéo dài đến trưa.”
Đáp án: nghịch ngữ. “Im lặng” và “ồn ào” đối nghĩa, đứng trong một cụm, gợi một cuộc họp chẳng ai nói thật mà vẫn náo nhiệt hình thức.
Câu 3. “Vị anh hùng khiêm tốn của xóm giơ nắm đấm chào cả làng rồi lên xe.”
Đáp án: có cả hai. “Anh hùng khiêm tốn” là nghịch ngữ. “Nắm đấm chào” là nghịch ngữ. Cả câu, nếu người được gọi anh hùng chỉ là kẻ hay khoe, thì đồng thời là nói mỉa. Em tách từng cụm khi trình bày.
Câu 4. “Bước đường công danh của ông đi qua cơm rượu, bò lợn rồi tới ghế nghị viện.”
Đáp án: nghịch ngữ. Cụm “cơm rượu, bò lợn” của Ngô Tất Tố trong Tắt đèn bị đặt vào chuỗi chức tước vốn trang trọng, làm lộ con đường mua quan. Câu này không thuộc đoạn Xuân Tóc Đỏ. Nếu đề chỉ hỏi trích Số đỏ, em không đưa nó vào bài làm chính.
Thói quen an toàn lúc làm bài: gạch dưới cụm em định gọi tên, viết bên cạnh “trái nghĩa” hoặc “khen giả”, rồi mới chọn thuật ngữ. Làm vậy em hết đường gọi mọi câu châm biếm là nghịch ngữ, và cũng hết đường bỏ sót một cặp từ đối lập chỉ vì cả đoạn đang giễu.
Câu hỏi thường gặp
Nói mỉa khác nghịch ngữ ở điểm nào?
Nói mỉa là khen giả để chê, nhìn ở khoảng cách giữa lời và việc. Nghịch ngữ là ghép hai từ trái nghĩa trong một cụm.
Vĩ nhân nhũn nhặn là nói mỉa hay nghịch ngữ?
Cụm từ là nghịch ngữ vì vĩ nhân đối với nhũn nhặn. Cả câu vẫn có giọng nói mỉa. Một số lời giải chỉ ghi một trong hai lớp.
Chết một cách rất thể thao thuộc biện pháp nào?
Nói mỉa. Từ thể thao vốn đẹp bị gắn với một cái chết vì thuốc phiện, để chế giễu.
Giơ quả đấm chào loài người nghĩa là gì?
Là nghịch ngữ: quả đấm là đe dọa, chào là thân thiện. Cụm từ phơi vẻ thân mật áp đặt của Xuân Tóc Đỏ.
Có được chép cả đoạn Số đỏ vào bài làm không?
Không cần. Em trích ngắn cụm có biện pháp, gọi tên, rồi viết một câu về tác dụng châm biếm.