Trả lời nhanh
Nội lực là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất. Nó tác động đến địa hình bề mặt thông qua các vận động kiến tạo (nén ép làm uốn nếp, tách giãn làm đứt gãy, nâng lên – hạ xuống của vỏ Trái Đất), cùng với hoạt động của động đất và núi lửa. Kết quả là hình thành núi, cao nguyên, thung lũng, đồng bằng, đảo núi lửa… làm bề mặt Trái Đất gồ ghề.
Nội lực là gì? Từ đâu mà có?
Nội lực là những lực sinh ra ở bên trong Trái Đất, chủ yếu do nhiệt năng của lòng đất, sự phân huỷ các chất phóng xạ và sự chuyển động của các dòng vật chất ở lớp manti. Lớp vỏ Trái Đất không liền một khối mà gồm các mảng kiến tạo nằm trên lớp manti quánh dẻo, nên chúng luôn di chuyển rất chậm.
Khi các mảng xô vào nhau, tách xa nhau hoặc trượt ngang qua nhau, vỏ Trái Đất bị biến dạng. Đó chính là cơ chế để nội lực “xây dựng” nên các dạng địa hình lớn.
Các tác động chính của nội lực đến địa hình
1. Vận động uốn nếp: do lực nén ép theo phương ngang
Khi các lớp đá còn mềm, dẻo bị nén ép, chúng bị uốn cong thành các nếp uốn. Phần cong lên là nếp lồi, phần cong xuống là nếp lõm. Quy mô lớn sẽ tạo ra các dãy núi uốn nếp.
Ví dụ: dãy Himalaya (châu Á) hình thành do mảng Ấn Độ – Úc va chạm, chồm vào mảng Á – Âu; dãy Andes (Nam Mỹ) cũng liên quan đến sự xô húc giữa các mảng.
2. Vận động đứt gãy: do lực tách giãn hoặc nén ép mạnh
Khi các lớp đá cứng, giòn chịu lực quá lớn, chúng không uốn cong được mà bị nứt vỡ, dịch chuyển dọc theo đường đứt gãy. Phần đá trồi lên hình thành địa luỹ (núi, khối nâng); phần sụt xuống hình thành địa hào (thung lũng, hồ, vực sâu).
Ví dụ: thung lũng tách giãn Đông Phi là một hệ thống đứt gãy lớn, có nhiều hồ dài và sâu.
3. Vận động nâng lên, hạ xuống của vỏ Trái Đất
Có những khu vực của vỏ Trái Đất được nâng lên chậm trong thời gian rất dài, có nơi lại bị hạ thấp. Vùng nâng làm đất liền mở rộng, biển rút; vùng hạ thấp làm biển tiến, ngập đất liền. Quá trình này làm thay đổi hình dạng lục địa và đại dương qua hàng triệu năm.
4. Hoạt động núi lửa
Khi macma từ lòng đất theo các khe nứt trào lên mặt đất, chúng phun ra dung nham, tro bụi, khí và hơi nước. Vật liệu nguội đi, chất đống tạo thành núi lửa hình chóp nón; ở đáy đại dương có thể hình thành các đảo núi lửa.
Ví dụ: núi Phú Sĩ (Nhật Bản); ở Việt Nam, đảo Lý Sơn và vùng đất đỏ bazan Tây Nguyên có nguồn gốc từ hoạt động núi lửa cổ.
5. Động đất
Động đất là sự rung chuyển đột ngột của vỏ Trái Đất, thường xảy ra ở ranh giới các mảng kiến tạo, nơi năng lượng tích tụ rồi giải phóng. Động đất có thể làm nứt đất, sụt lún, trượt lở, thậm chí gây sóng thần khi tâm chấn ở dưới đáy biển, làm thay đổi địa hình cục bộ và gây thiệt hại lớn.
Bảng tóm tắt dễ nhớ
| Tác động | Nguyên nhân trực tiếp | Kết quả địa hình |
|---|---|---|
| Uốn nếp | Nén ép lên đá dẻo | Nếp uốn, núi uốn nếp |
| Đứt gãy | Tách giãn hoặc nén ép mạnh lên đá cứng | Địa luỹ, địa hào, thung lũng đứt gãy |
| Nâng lên – hạ xuống | Vận động chậm của vỏ Trái Đất | Lục địa mở rộng hoặc bị biển lấn |
| Núi lửa | Macma phun trào | Núi lửa, đảo núi lửa, cao nguyên dung nham |
| Động đất | Giải phóng năng lượng ở ranh giới mảng | Nứt đất, sụt lún, sóng thần |
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Nội lực xây – ngoại lực phá”. Nội lực làm địa hình gồ ghề thêm; ngoại lực (gió, nước, băng, sinh vật) san bằng, bào mòn.
- Nhầm uốn nếp với đứt gãy: đá dẻo → uốn cong; đá cứng, giòn → nứt gãy. Cùng một lực nhưng kết quả khác nhau tuỳ tính chất đá.
- Nhầm nguyên nhân: mưa, gió, sóng biển là ngoại lực, không thuộc đáp án về nội lực.
- Chỉ kể tên mà không nêu kết quả: bài tự luận cần có cả “tác động” và “dạng địa hình hình thành”.
Gợi ý cách trình bày bài tự luận
- Nêu khái niệm: nội lực là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất.
- Liệt kê tác động: uốn nếp, đứt gãy, núi lửa, động đất (và nâng – hạ vỏ Trái Đất).
- Với mỗi ý, ghi nguyên nhân và dạng địa hình, kèm một ví dụ.
- Kết luận: nội lực làm bề mặt Trái Đất thêm gồ ghề, đối lập với ngoại lực.
Bài luyện tập
Câu 1. Hãy cho biết vì sao dãy Himalaya vẫn đang cao thêm rất chậm theo thời gian?
Đáp án: Vì mảng Ấn Độ – Úc vẫn tiếp tục xô vào mảng Á – Âu, lực nén ép còn tác động nên vùng núi tiếp tục được nâng lên (dù bị ngoại lực bào mòn một phần).
Câu 2. Phân biệt địa luỹ và địa hào.
Đáp án: Địa luỹ là khối đá trồi cao lên giữa các đường đứt gãy; địa hào là khối đá sụt xuống thấp, thường tạo thung lũng hoặc hồ.
Câu 3. Núi lửa và động đất có điểm chung gì?
Đáp án: Cả hai đều là biểu hiện của nội lực, thường tập trung ở ranh giới các mảng kiến tạo (ví dụ vành đai lửa Thái Bình Dương) và có thể làm thay đổi địa hình.
Câu hỏi thường gặp
Nội lực tác động đến địa hình bề mặt Trái Đất thông qua những hiện tượng nào?
Thông qua các vận động kiến tạo như uốn nếp, đứt gãy, nâng lên – hạ xuống của vỏ Trái Đất, cùng với hoạt động núi lửa và động đất.
Nội lực và ngoại lực khác nhau thế nào?
Nội lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, làm địa hình gồ ghề, cao thấp khác nhau. Ngoại lực sinh ra từ bên ngoài như gió, nước, băng, nhiệt độ, sinh vật, có tác dụng phá huỷ và san bằng địa hình.
Vì sao có nơi đá bị uốn nếp, có nơi đá bị đứt gãy?
Do tính chất của đá và cường độ lực. Đá dẻo chịu nén ép sẽ uốn cong thành nếp; đá cứng, giòn khi chịu lực lớn sẽ nứt vỡ và dịch chuyển tạo đứt gãy.
Động đất và núi lửa thường xảy ra ở đâu?
Chủ yếu ở ranh giới các mảng kiến tạo, nơi các mảng xô vào nhau hoặc tách xa nhau, ví dụ vành đai lửa Thái Bình Dương.