Trả lời nhanh
Tỉ lệ dân thành thị (%) = (số dân thành thị ÷ tổng số dân) × 100. Với đề “Cho bảng số liệu, tính tỉ lệ dân thành thị của thế giới giai đoạn 1950–2020”, em lấy số dân thành thị của từng năm chia cho tổng dân số của đúng năm đó, nhân 100, rồi làm tròn đến một chữ số thập phân và ghi kết quả vào bảng.
Dạng bài này rất hay gặp trong phần Địa lí dân cư và đô thị hoá. Đề thường cho hai hàng số liệu: tổng số dân và số dân thành thị qua các năm (1950, 1970, 1990, 2000, 2020…). Yêu cầu là tính tỉ lệ rồi vẽ biểu đồ hoặc nhận xét. Bên dưới là cách làm chung, áp dụng được cho mọi bảng số liệu cùng dạng.
Lưu ý: các con số trong phần ví dụ dưới đây là số liệu thầy cô tự đặt để minh hoạ cách làm. Khi làm bài, em thay bằng số liệu trong bảng của đề.
1. Công thức cần nhớ
- Tỉ lệ dân thành thị (%) = Số dân thành thị ÷ Tổng số dân × 100.
- Tỉ lệ dân nông thôn (%) = 100 − Tỉ lệ dân thành thị (%).
- Số dân thành thị = Tổng số dân × Tỉ lệ dân thành thị ÷ 100.
- Tổng số dân = Số dân thành thị × 100 ÷ Tỉ lệ dân thành thị.
Điều quan trọng nhất là hai số trong phép chia phải cùng năm và cùng đơn vị (cùng triệu người hoặc cùng tỉ người).
2. Các bước làm bài
- Đọc kĩ bảng: xác định đơn vị (triệu người hay tỉ người) và hàng nào là dân thành thị, hàng nào là tổng dân.
- Với mỗi năm, lấy dân thành thị chia tổng dân rồi nhân 100.
- Làm tròn đến một chữ số thập phân (trừ khi đề yêu cầu khác).
- Lập bảng kết quả gọn gàng, ghi rõ đơn vị %.
- Nếu đề hỏi thêm, nhận xét xu hướng và giải thích.
3. Ví dụ minh hoạ (số liệu tự đặt)
Giả sử bảng cho như sau (đơn vị: triệu người):
| Năm | Tổng số dân | Dân thành thị | Tỉ lệ dân thành thị (%) |
|---|---|---|---|
| 1950 | 2 500 | 750 | 30,0 |
| 1970 | 3 700 | 1 350 | 36,5 |
| 1990 | 5 300 | 2 300 | 43,4 |
| 2000 | 6 100 | 2 850 | 46,7 |
| 2020 | 7 800 | 4 400 | 56,4 |
Cách tính từng năm:
- 1950: 750 ÷ 2 500 × 100 = 30,0%.
- 1970: 1 350 ÷ 3 700 × 100 ≈ 36,5%.
- 1990: 2 300 ÷ 5 300 × 100 ≈ 43,4%.
- 2000: 2 850 ÷ 6 100 × 100 ≈ 46,7%.
- 2020: 4 400 ÷ 7 800 × 100 ≈ 56,4%.
4. Nhận xét kết quả
Từ bảng trên, em có thể viết nhận xét theo ba ý: xu hướng chung, mức tăng và nguyên nhân.
- Xu hướng: tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục qua các năm.
- Mức tăng: từ 30,0% (1950) lên 56,4% (2020), tăng khoảng 26,4 điểm phần trăm. Cần dùng “điểm phần trăm” khi lấy hiệu hai tỉ lệ.
- Nguyên nhân: công nghiệp hoá và phát triển dịch vụ tạo nhiều việc làm ở đô thị; dòng di cư từ nông thôn ra thành thị; mở rộng ranh giới đô thị; điều kiện sống, giáo dục, y tế ở đô thị thuận lợi hơn.
Nếu số liệu thật cho thấy dân thành thị tăng nhanh hơn tổng dân số, em có thể nói rõ: dân số thành thị tăng nhanh hơn dân số chung nên tỉ lệ dân thành thị mới tăng.
5. Lỗi sai thường gặp
- Chia ngược: lấy tổng dân chia dân thành thị, ra kết quả lớn hơn 100%. Tỉ lệ này luôn nhỏ hơn 100%, em dùng điều đó để tự kiểm tra.
- Lệch đơn vị: một số là triệu người, số kia là tỉ người.
- Nhầm năm: lấy dân thành thị năm này chia tổng dân năm khác.
- Quên nhân 100 hoặc quên ghi dấu %.
- Nhầm “điểm %” và “%”: 56,4% − 30,0% = 26,4 điểm phần trăm, không phải “tăng 26,4%”.
Mẹo nhớ: “Thành thị là phần, tổng dân là toàn thể – phần chia toàn thể, nhân 100″.
6. Nếu đề yêu cầu vẽ biểu đồ
Với tỉ lệ dân thành thị qua nhiều năm, biểu đồ cột (hoặc đường) cho thấy xu hướng tăng rõ nhất. Nếu cần so sánh cơ cấu thành thị – nông thôn của vài năm, em chọn biểu đồ cột chồng 100%. Nhớ ghi tên biểu đồ, chú giải, đơn vị và số liệu trên mỗi cột.
7. Bài luyện tập
- Một năm có tổng dân 3 000 triệu người, dân thành thị 900 triệu người. Tính tỉ lệ dân thành thị và dân nông thôn.
Đáp án: 900 ÷ 3 000 × 100 = 30%; nông thôn = 70%. - Dân số một khu vực là 8 000 triệu người, tỉ lệ dân thành thị 57%. Tính số dân thành thị.
Đáp án: 8 000 × 57 ÷ 100 = 4 560 triệu người. - Dân thành thị là 1 800 triệu người, chiếm 45% tổng dân. Tính tổng số dân.
Đáp án: 1 800 × 100 ÷ 45 = 4 000 triệu người.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính tỉ lệ dân thành thị là gì?
Tỉ lệ dân thành thị (%) = số dân thành thị chia tổng số dân rồi nhân 100. Hai số liệu phải cùng năm và cùng đơn vị.
Làm sao tính tỉ lệ dân nông thôn khi đã có tỉ lệ dân thành thị?
Lấy 100% trừ tỉ lệ dân thành thị. Ví dụ thành thị 56,4% thì nông thôn là 43,6%.
Có cần làm tròn kết quả không?
Nếu đề không yêu cầu khác, em làm tròn đến một chữ số thập phân và ghi đơn vị %.
Nên vẽ biểu đồ nào để thể hiện tỉ lệ dân thành thị qua các năm?
Biểu đồ cột hoặc đường để thể hiện xu hướng; biểu đồ cột chồng 100% nếu muốn so sánh cơ cấu thành thị – nông thôn.