Trả lời nhanh
Bài toán dân số của tác giả Thái An là văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn 8, ra đời giữa thập niên 1990. Từ một bài toán cổ về số hạt thóc trên bàn cờ tăng gấp đôi qua từng ô, tác giả chỉ ra tốc độ gia tăng dân số nhanh đến đáng sợ, từ đó kêu gọi mỗi người, mỗi gia đình thực hiện kế hoạch hoá gia đình để kìm hãm bùng nổ dân số – con đường tồn tại hay không tồn tại của loài người.
Tác giả Thái An
Thông tin về tiểu sử tác giả Thái An không được giới thiệu nhiều trong sách giáo khoa. Điều em cần nắm là: đây là một bài viết báo chí – nghị luận, được đăng trên báo Giáo dục và Thời đại Chủ nhật năm 1995, sau đó được chọn đưa vào sách Ngữ văn 8 (chương trình cũ) trong cụm văn bản nhật dụng.
Qua bài viết, có thể thấy người viết có cách lập luận chặt chẽ, biết dùng con số và câu chuyện thú vị để làm sáng tỏ một vấn đề xã hội nghiêm túc, giọng văn vừa hóm hỉnh vừa đầy trách nhiệm.
Thông tin chung về tác phẩm
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Tên văn bản | Bài toán dân số |
| Tác giả | Thái An |
| Xuất xứ | Báo Giáo dục và Thời đại Chủ nhật, năm 1995 |
| Thể loại | Văn bản nhật dụng; nghị luận (chủ yếu lập luận chứng minh) kết hợp tự sự |
| Phương thức biểu đạt chính | Nghị luận, có kết hợp tự sự và thuyết minh bằng số liệu |
| Vấn đề đặt ra | Gia tăng dân số và kế hoạch hoá gia đình |
Hoàn cảnh ra đời: Giữa những năm 1990, dân số thế giới đã vượt mốc 5 tỉ người và tăng nhanh, nhất là ở các nước đang phát triển. Năm 1994, Hội nghị quốc tế về Dân số và Phát triển được tổ chức tại Cai-rô (Ai Cập). Bài viết ra đời trong bối cảnh đó, nhằm nâng cao nhận thức của người đọc Việt Nam về vấn đề dân số.
Bố cục văn bản
Văn bản chia làm ba phần, tương ứng với mở bài, thân bài, kết bài của một bài nghị luận:
- Phần 1 (đoạn mở đầu): Nêu vấn đề. Người viết kể rằng ban đầu mình không tin vào nhận định “bài toán dân số đã được đặt ra từ thời cổ đại”, đến khi nghe câu chuyện bài toán cổ thì mới vỡ lẽ.
- Phần 2 (thân bài): Làm rõ vấn đề bằng ba luận cứ: bài toán hạt thóc trên bàn cờ; số liệu khả năng sinh con của phụ nữ; phép tính từ thời Kinh Thánh đến hiện tại.
- Phần 3 (kết bài): Lời kêu gọi hạn chế gia tăng dân số – đó là con đường “tồn tại hay không tồn tại” của chính loài người.
Tóm tắt văn bản Bài toán dân số
Tác giả kể rằng, khi nghe một người nói bài toán dân số và kế hoạch hoá gia đình đã có từ thời cổ đại, ông cho là chuyện phóng đại. Rồi ông được nghe kể bài toán cổ: một nhà thông thái muốn kén rể đã thách đặt thóc lên bàn cờ 64 ô, ô thứ nhất một hạt, mỗi ô sau gấp đôi ô trước. Kết quả là số thóc khổng lồ, có thể phủ kín bề mặt Trái Đất.
Từ đó, tác giả liên hệ với sự gia tăng dân số: theo Kinh Thánh, loài người bắt đầu từ hai người là A-đam và Ê-va; nếu mỗi gia đình chỉ có hai con thì sự gia tăng qua các thế hệ cũng diễn ra theo cấp số nhân như hạt thóc trên bàn cờ. Tác giả dẫn số liệu về số con trung bình của phụ nữ ở một số nước châu Á, châu Phi (theo thống kê công bố quanh Hội nghị Cai-rô) để cho thấy tỉ lệ sinh còn cao, đặc biệt ở các nước nghèo, chậm phát triển. Cuối cùng, ông kêu gọi mọi người hạn chế bùng nổ dân số, vì đó là con đường “tồn tại hay không tồn tại” của loài người.
Phân tích: cách nêu vấn đề hấp dẫn
Văn bản không mở đầu bằng định nghĩa khô khan mà bằng một tình huống: người viết không tin rồi “sáng mắt ra”. Cách vào đề này tạo sự tò mò: vì sao một vấn đề hiện đại như dân số lại được “đặt ra từ thời cổ đại”? Người đọc bị cuốn theo hành trình tự thuyết phục của tác giả.
Vấn đề chính được nêu gọn: dân số tăng nhanh và nhu cầu kế hoạch hoá gia đình. Đây là vấn đề nhật dụng, gắn với đời sống mọi gia đình, chứ không chỉ là chuyện của nhà khoa học.
Phân tích: ba luận cứ làm sáng tỏ vấn đề
1. Bài toán hạt thóc trên bàn cờ
Đây là luận cứ “chìa khoá”. Ô 1 có 1 hạt, ô 2 có 2 hạt, ô 3 có 4 hạt… ô thứ n có 2n–1 hạt. Tổng số thóc trên 64 ô là 264 – 1, xấp xỉ 1,8 × 1019 hạt – một con số vượt xa sản lượng lúa của cả thế giới. Câu chuyện giúp người đọc cảm nhận trực quan sức mạnh của cấp số nhân: bắt đầu từ con số rất nhỏ nhưng chỉ sau vài chục lần nhân đôi đã thành con số khổng lồ.
Ý nghĩa: dân số cũng tăng theo cách tương tự. Bàn cờ có hạn, Trái Đất cũng có hạn, trong khi con người tăng không ngừng.
2. Liên hệ từ A-đam và Ê-va
Tác giả lấy điểm xuất phát là hai con người đầu tiên theo Kinh Thánh, giả định mỗi gia đình chỉ sinh hai con, rồi so sánh với dân số thế giới năm 1995 (khoảng 5,63 tỉ người). Kết quả cho thấy chỉ cần đi đến khoảng giữa bàn cờ, con người đã đông đến mức ấy. Phép so sánh làm nổi bật: ngay cả khi sinh ít, dân số vẫn tăng rất nhanh, huống hồ là sinh nhiều.
3. Số liệu về khả năng sinh con của phụ nữ
Tác giả dẫn số con trung bình của phụ nữ ở một số nước như Ấn Độ, Nê-pan, Ru-an-đa, Tan-da-ni-a, Ma-đa-gát-xca và Việt Nam, đều cao hơn mức hai con. Những nước có tỉ lệ sinh cao phần lớn thuộc châu Phi và châu Á, cũng là những nơi còn nghèo, chậm phát triển. Từ đó, người đọc tự rút ra mối liên hệ: dân số tăng nhanh và đói nghèo, lạc hậu có quan hệ hai chiều.
Phân tích: lời kêu gọi ở phần kết
Kết thúc văn bản, tác giả khẳng định hạn chế gia tăng dân số là con đường “tồn tại hay không tồn tại” của loài người. Cách nói mượn câu nổi tiếng trong văn học thế giới tạo sức nặng: vấn đề dân số không chỉ là chuyện kinh tế mà là chuyện sống còn. Lời kêu gọi hướng tới từng cá nhân, từng gia đình, vì mỗi quyết định sinh con đều góp phần vào “bàn cờ” chung của nhân loại.
Giá trị nội dung và nghệ thuật
Giá trị nội dung:
- Cảnh báo về tốc độ gia tăng dân số quá nhanh trên thế giới.
- Chỉ ra mối quan hệ giữa dân số với sự phát triển của xã hội và chất lượng cuộc sống.
- Kêu gọi thực hiện kế hoạch hoá gia đình, hạn chế bùng nổ dân số.
Giá trị nghệ thuật:
- Lập luận chặt chẽ, đi từ câu chuyện đến số liệu rồi đến kết luận.
- Kết hợp tự sự (kể câu chuyện cổ) với nghị luận, khiến bài viết sinh động, dễ hiểu.
- Sử dụng số liệu, phép tính cụ thể, có sức thuyết phục cao.
- Ngôn ngữ giản dị, giọng điệu vừa hóm hỉnh vừa nghiêm túc.
Liên hệ thực tế: bài học từ văn bản ngày nay
Dân số thế giới đến nay đã vượt 8 tỉ người. Việt Nam đã vượt mốc 100 triệu dân và đang trải qua giai đoạn mức sinh giảm, dân số già hoá nhanh. Vì thế, cách hiểu vấn đề dân số hiện nay đã mở rộng: không chỉ là “giảm sinh” mà là duy trì mức sinh hợp lí, nâng cao chất lượng dân số (sức khoẻ, giáo dục, cân bằng giới tính khi sinh).
Tuy vậy, thông điệp cốt lõi của văn bản vẫn còn nguyên giá trị: tài nguyên Trái Đất có hạn, mỗi người cần có trách nhiệm với quy mô và chất lượng của cộng đồng mình đang sống. Khi viết bài nghị luận, em có thể dùng ý này để thể hiện góc nhìn cập nhật.
Mẹo ôn tập và lỗi sai thường gặp
- Nhầm thể loại: đây không phải truyện ngắn hay bài toán học thuần tuý. Văn bản là văn bản nhật dụng, phương thức chính là nghị luận.
- Chỉ kể lại câu chuyện bàn cờ: khi phân tích, phải nói được câu chuyện đó dùng để chứng minh điều gì (tốc độ tăng theo cấp số nhân).
- Bịa số liệu: khi làm bài, nếu không nhớ chính xác con số trong văn bản, em nên diễn đạt khái quát (“tỉ lệ sinh ở nhiều nước châu Phi, châu Á còn rất cao”) thay vì ghi số sai.
- Mẹo nhớ bố cục “Nghi – Chứng – Gọi”: nghi ngờ (mở bài), chứng minh bằng ba luận cứ (thân bài), kêu gọi (kết bài).
Câu hỏi ôn tập có gợi ý
Câu 1. Vấn đề chính mà văn bản đặt ra là gì?
Gợi ý: Tốc độ gia tăng dân số quá nhanh và yêu cầu kế hoạch hoá gia đình, hạn chế bùng nổ dân số.
Câu 2. Vì sao tác giả chọn câu chuyện bàn cờ và hạt thóc?
Gợi ý: Câu chuyện quen thuộc, hấp dẫn, minh hoạ trực quan sự tăng theo cấp số nhân; giúp người đọc tự hình dung tốc độ tăng dân số mà không cần lí thuyết phức tạp.
Câu 3. Em hiểu thế nào về ý “tồn tại hay không tồn tại” ở cuối văn bản?
Gợi ý: Nếu không kiểm soát dân số, con người sẽ thiếu đất ở, lương thực, tài nguyên, dẫn tới nghèo đói, xung đột, môi trường suy thoái – đe doạ chính sự tồn tại của loài người.
Câu 4. Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu suy nghĩ của em về trách nhiệm của thanh thiếu niên với vấn đề dân số hiện nay.
Gợi ý ý: hiểu đúng chính sách dân số; học tập kiến thức sức khoẻ sinh sản phù hợp lứa tuổi; tuyên truyền trong gia đình; chuẩn bị tốt cho tương lai để nâng cao chất lượng dân số.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán dân số thuộc thể loại gì?
Văn bản nhật dụng, phương thức biểu đạt chính là nghị luận (lập luận chứng minh), có kết hợp tự sự và số liệu.
Văn bản Bài toán dân số được viết năm nào?
Văn bản được đăng trên báo Giáo dục và Thời đại Chủ nhật năm 1995.
Bố cục của Bài toán dân số gồm mấy phần?
Ba phần: nêu vấn đề (bài toán dân số có từ thời cổ đại), chứng minh bằng ba luận cứ, và lời kêu gọi hạn chế gia tăng dân số.
Câu chuyện hạt thóc trên bàn cờ có ý nghĩa gì trong văn bản?
Minh hoạ sự tăng theo cấp số nhân: số hạt gấp đôi qua mỗi ô thành con số khổng lồ, giống như dân số tăng rất nhanh nếu không được kiểm soát.
Thông điệp chính của văn bản là gì?
Hạn chế gia tăng dân số, thực hiện kế hoạch hoá gia đình là con đường "tồn tại hay không tồn tại" của loài người.