Trả lời nhanh
Bài 11 xoay quanh bốn ý chính: cách mạng công nghiệp làm xuất hiện giai cấp công nhân; C. Mác và Ph. Ăng-ghen sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học, mốc là Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (2/1848); Công xã Pa-ri (18/3 – 28/5/1871) là nhà nước kiểu mới đầu tiên của giai cấp công nhân; Quốc tế thứ nhất (1864) và Quốc tế thứ hai (1889) đưa phong trào công nhân lên tầm quốc tế.
Tóm tắt nội dung cần nắm trước khi làm bài
Bài học nối tiếp Bài 10 về chủ nghĩa đế quốc. Nếu Bài 10 cho em thấy mặt “tăng trưởng” của chủ nghĩa tư bản thì Bài 11 cho thấy mặt đối lập: giai cấp bị bóc lột đã trưởng thành và có lí luận riêng để đấu tranh. Em có thể xem lại phần tổng hợp bằng các bài liên quan: Bài 10 và Bài 12.
Sợi dây logic của cả bài gồm bốn bước: giai cấp công nhân ra đời → đấu tranh tự phát → có lí luận khoa học (Mác – Ăng-ghen) → tổ chức và thực tiễn (Công xã Pa-ri, các Quốc tế).
Mở đầu (trang 48): Hiểu biết về hình 1, hình 2
Hai hình trong phần mở đầu là chân dung C. Mác, Ph. Ăng-ghen và bìa tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Em có thể trả lời theo các ý sau.
- C. Mác (1818 – 1883): người Đức, học triết học, luật học; do hoạt động báo chí và quan điểm cấp tiến nên bị nhiều nước trục xuất, cuối đời sống ở Luân Đôn (Anh).
- Ph. Ăng-ghen (1820 – 1895): người Đức, xuất thân trong gia đình chủ xưởng nhưng đứng về phía công nhân; là người bạn, người cộng tác thân thiết nhất của Mác.
- Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (2/1848): nêu quy luật phát triển của xã hội, khẳng định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là lật đổ chế độ tư bản, xây dựng xã hội không còn người bóc lột người; kêu gọi vô sản các nước đoàn kết.
- Ý nghĩa: đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Xem lời giải đầy đủ: Mở đầu trang 48 Bài 11.
1. Sự ra đời của giai cấp công nhân
Câu hỏi: Giai cấp công nhân ra đời như thế nào?
- Cách mạng công nghiệp phát triển, nhà máy, công xưởng, hầm mỏ mọc lên ở các đô thị và vùng khai khoáng, cần rất nhiều lao động làm thuê.
- Nhiều nông dân mất ruộng đất, thợ thủ công phá sản, phải vào nhà máy bán sức lao động để sống.
- Kết quả: giai cấp công nhân hình thành, cùng giai cấp tư sản trở thành hai giai cấp cơ bản của xã hội tư bản.
Mẹo nhớ: “Máy móc – cần người; ruộng mất – người đến”. Công nhân ra đời từ nhu cầu của nhà máy và sự phá sản của nông dân, thợ thủ công. Lỗi hay gặp: chỉ ghi “do cách mạng công nghiệp” mà quên nguồn gốc xuất thân của công nhân.
Điều kiện sống: làm việc 14 – 16 giờ mỗi ngày, lương thấp, lao động trẻ em và phụ nữ phổ biến. Vì thế họ đấu tranh, từ phá máy móc, bãi công đến những phong trào lớn như khởi nghĩa thợ dệt ở Li-ông (Pháp), phong trào Hiến chương ở Anh. Những cuộc đấu tranh này còn tự phát, thiếu lí luận dẫn đường, nên cần một học thuyết khoa học.
Xem thêm: Câu hỏi trang 49 – giai cấp công nhân ra đời.
2. Hoạt động của C. Mác, Ph. Ăng-ghen và sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học
Câu hỏi: Lập trục thời gian về các hoạt động chính của C. Mác, Ph. Ăng-ghen. Em có thể vẽ trục như sau (các mốc là kiến thức chuẩn, em chọn thêm mốc tuỳ ý).
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1818 | C. Mác sinh ra tại Đức |
| 1820 | Ph. Ăng-ghen sinh ra tại Đức |
| 1847 | Mác, Ăng-ghen tham gia Đồng minh những người cộng sản và được giao soạn cương lĩnh |
| 2/1848 | Công bố Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản – chủ nghĩa xã hội khoa học ra đời |
| 1864 | Thành lập Quốc tế thứ nhất, Mác là người có vai trò lớn |
| 1867 | Bộ Tư bản (tập 1) của Mác xuất bản |
| 1883 | C. Mác qua đời |
| 1895 | Ph. Ăng-ghen qua đời |
Lưu ý: chủ nghĩa xã hội khoa học là học thuyết chỉ ra quy luật vận động của xã hội, vai trò lịch sử của giai cấp công nhân và con đường giải phóng giai cấp này – khác với các thuyết “xã hội không tưởng” chỉ mơ ước mà không chỉ ra lực lượng thực hiện.
Xem thêm: Lập trục thời gian trang 49.
3. Công xã Pa-ri (1871)
Câu hỏi 1 (trang 50): Nêu những nét chính về Công xã Pa-ri
- Hoàn cảnh: Pháp thất bại trong chiến tranh Pháp – Phổ, chính quyền Na-pô-lê-ông III sụp đổ, “Chính phủ Vệ quốc” của giai cấp tư sản lại đầu hàng quân Phổ. Nhân dân Pa-ri bất bình.
- Diễn biến: ngày 18/3/1871 nhân dân Pa-ri khởi nghĩa thắng lợi; chính phủ tư sản chạy về Véc-xai. Ngày 26/3/1871 bầu cử, Hội đồng Công xã ra đời.
- Bộ máy, chính sách: Hội đồng Công xã vừa lập pháp vừa hành pháp; thi hành nhiều chính sách vì người lao động.
- Kết thúc: quân Véc-xai (được Phổ hậu thuẫn) tấn công Pa-ri; ngày 28/5/1871 chiến luỹ cuối cùng thất thủ. Công xã tồn tại 72 ngày.
Câu hỏi 2 (trang 50): Vì sao Công xã Pa-ri là nhà nước kiểu mới? Ý nghĩa?
Điểm “mới” thể hiện ở ba mặt:
- Quyền lực thuộc về nhân dân: các uỷ viên do dân bầu và có thể bị bãi miễn; bộ máy cũ của giai cấp tư sản bị đập tan.
- Tổ chức: hợp nhất lập pháp và hành pháp, không tách rời, quân đội thường trực được thay bằng lực lượng vũ trang của nhân dân (Quốc dân quân).
- Chính sách: đặt lợi ích lao động lên trước, như tách nhà thờ khỏi nhà nước, thực hiện giáo dục phổ thông, giao các xí nghiệp bị chủ bỏ trốn cho công nhân quản lí, cải thiện điều kiện làm việc.
Ý nghĩa: lần đầu tiên giai cấp công nhân nắm chính quyền, dù ngắn ngủi; để lại bài học cho phong trào sau này. Nguyên nhân thất bại thường được rút ra: chưa có đảng vô sản lãnh đạo, chưa liên minh vững chắc với nông dân, chưa kiên quyết trấn áp kẻ thù.
Xem lời giải: Câu hỏi 1 trang 50 và Câu hỏi 2 trang 50.
4. Phong trào công nhân cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX
Câu hỏi (trang 51): Mô tả một số hoạt động tiêu biểu.
- Quốc tế thứ nhất (1864): tổ chức quốc tế đầu tiên của giai cấp vô sản, thành lập ở Luân Đôn, thống nhất lực lượng công nhân nhiều nước; giải tán năm 1876.
- Ngày 1/5/1886: công nhân Hoa Kì (nổi bật ở Si-ca-gô) bãi công đòi ngày làm 8 giờ.
- Quốc tế thứ hai (1889): thành lập ở Pa-ri, thúc đẩy việc lập các đảng công nhân ở nhiều nước; lấy ngày 1/5 làm ngày đoàn kết, đấu tranh của công nhân thế giới.
- Đầu thế kỉ XX: phong trào chuyển sang giai đoạn mới với sự xuất hiện của V. I. Lê-nin ở Nga, xây dựng đảng kiểu mới; cách mạng Nga 1905 – 1907.
Luyện tập 1 (trang 51): Lập bảng hoạt động tiêu biểu
| Thời gian | Hoạt động | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1864 | Thành lập Quốc tế thứ nhất | Đoàn kết công nhân quốc tế, truyền bá chủ nghĩa Mác |
| 1871 | Công xã Pa-ri | Nhà nước kiểu mới đầu tiên của công nhân |
| 1/5/1886 | Bãi công đòi ngày làm 8 giờ | Nguồn gốc của ngày Quốc tế Lao động |
| 1889 | Thành lập Quốc tế thứ hai | Thúc đẩy thành lập đảng công nhân các nước |
Xem thêm: Câu hỏi trang 51, Luyện tập 1.
Luyện tập 2 (trang 51): Vai trò của C. Mác và Ph. Ăng-ghen
- Về lí luận: xây dựng chủ nghĩa xã hội khoa học, trang bị vũ khí tư tưởng cho giai cấp công nhân.
- Về tổ chức: tham gia và lãnh đạo Đồng minh những người cộng sản, góp phần thành lập Quốc tế thứ nhất; sau khi Mác mất, Ăng-ghen tiếp tục truyền bá học thuyết và ủng hộ việc xây dựng các đảng công nhân.
- Về thực tiễn: tổng kết kinh nghiệm Công xã Pa-ri để bổ sung lí luận.
Lời giải chi tiết: Luyện tập 2 trang 51.
Vận dụng (trang 51): Ngày Quốc tế Lao động 1/5
Gợi ý trình bày: nguồn gốc từ cuộc đấu tranh của công nhân Hoa Kì năm 1886 đòi ngày làm 8 giờ; năm 1889 Quốc tế thứ hai chọn 1/5 làm ngày đấu tranh chung. Ngày nay, đây là ngày tôn vinh người lao động, nhắc chúng ta về quyền lợi chính đáng như giờ làm việc hợp lí, an toàn lao động. Em có thể thêm liên hệ thực tế: kì nghỉ lễ 30/4 – 1/5 ở Việt Nam. Xem: Vận dụng trang 51.
Phân biệt dễ nhầm
| Nội dung | Quốc tế thứ nhất | Quốc tế thứ hai |
|---|---|---|
| Năm thành lập | 1864 | 1889 |
| Nơi thành lập | Luân Đôn | Pa-ri |
| Vai trò của Mác | Có vai trò lớn | Mác đã mất (1883) |
| Kết thúc | Giải tán năm 1876 | Hoạt động đến đầu Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914) |
Bài luyện tập tự kiểm tra
- Vì sao nói Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học?
Đáp án: vì lần đầu tiên các luận điểm về quy luật phát triển xã hội, sứ mệnh của giai cấp công nhân và mục tiêu cách mạng được trình bày hệ thống, kèm lời kêu gọi đoàn kết. - Sự kiện nào diễn ra ngày 18/3/1871?
Đáp án: nhân dân Pa-ri khởi nghĩa thắng lợi, chính phủ tư sản chạy về Véc-xai, mở đầu cho Công xã. - Nêu một nguyên nhân khiến Công xã Pa-ri thất bại.
Đáp án: chưa có đảng vô sản lãnh đạo (hoặc chưa liên minh được với nông dân, chưa kiên quyết với kẻ thù), lại bị Phổ giúp chính phủ Véc-xai.
Để học sâu hơn, em xem: Lý thuyết Bài 11, 18 câu trắc nghiệm Bài 11 và Sách bài tập Bài 11. Muốn xem cả cuốn, vào Giải SGK Lịch sử và Địa lí 8 KNTT.
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Giải Lịch sử 8 Bài 9 Kết nối tri thức: Kinh tế, văn hoá, tôn giáo XVI–XVIII.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa xã hội khoa học ra đời vào thời điểm nào?
Vào tháng 2/1848, khi C. Mác và Ph. Ăng-ghen công bố Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản tại Luân Đôn. Đây là mốc đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Vì sao Công xã Pa-ri được gọi là nhà nước kiểu mới?
Vì quyền lực thuộc về nhân dân lao động: các uỷ viên do dân bầu, bộ máy nhà nước cũ bị đập tan, lập pháp và hành pháp hợp nhất, chính sách hướng đến lợi ích người lao động.
Công xã Pa-ri tồn tại trong bao lâu và thất bại khi nào?
Công xã ra đời sau cuộc khởi nghĩa 18/3/1871 và bị đàn áp ngày 28/5/1871, tồn tại 72 ngày.
Quốc tế thứ nhất và Quốc tế thứ hai được thành lập năm nào?
Quốc tế thứ nhất thành lập năm 1864 ở Luân Đôn; Quốc tế thứ hai thành lập năm 1889 ở Pa-ri.