Trả lời nhanh
Chuyên đề 2 Lịch sử 10 Cánh diều có ba mạch nội dung. Thứ nhất là di sản văn hóa (khái niệm, ý nghĩa, phân loại, xếp hạng). Thứ hai là bảo tồn và phát huy giá trị di sản (khái niệm, mối quan hệ giữa hai việc, cơ sở khoa học, giải pháp, trách nhiệm của các chủ thể). Thứ ba là các di sản tiêu biểu: phi vật thể, vật thể, thiên nhiên và phức hợp. Bên dưới có mục lục lời giải từng câu hỏi, từ trang 17 đến trang 38.
Mục lục lời giải Chuyên đề 2 – Lịch sử 10 Cánh diều
Thứ tự các câu dưới đây theo đúng trình tự trong sách chuyên đề. Em bấm vào câu cần xem, đọc lời giải rồi tự diễn đạt lại bằng lời của mình. Làm vậy sẽ nhớ lâu hơn chép nguyên văn.
Mở đầu
- Mở đầu trang 17: Trường PTDTNT Xín Mần (Hà Giang) khuyến khích học sinh tìm hiểu di sản
I. Di sản văn hóa
- Câu hỏi trang 18: Giải thích khái niệm di sản văn hóa; Quần thể di tích Cố đô Huế có phải di sản văn hóa không?
- Câu hỏi trang 18: Nêu ý nghĩa của di sản văn hóa
- Câu hỏi trang 20: Các cách phân loại di sản văn hóa
- Câu hỏi trang 20: Các cấp độ xếp hạng di sản văn hóa
II. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
- Câu hỏi trang 21: Giải thích khái niệm “bảo tồn di sản văn hóa”
- Câu hỏi trang 22: Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản
- Câu hỏi trang 23: Cơ sở khoa học của công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản
- Câu hỏi trang 24: Các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
- Câu hỏi trang 25: Vai trò của hệ thống chính trị và doanh nghiệp
- Câu hỏi trang 25: Trách nhiệm của các tổ chức xã hội và cá nhân
III. Một số di sản văn hóa tiêu biểu ở Việt Nam
- Câu hỏi trang 27: Vị trí phân bố các di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu
- Câu hỏi trang 28: Giới thiệu Nhã nhạc cung đình Huế
- Câu hỏi trang 29: Giới thiệu Đờn ca tài tử Nam Bộ
- Câu hỏi trang 30: Vị trí phân bố các di sản văn hóa vật thể tiêu biểu
- Câu hỏi trang 31: Giới thiệu Hoàng thành Thăng Long
- Câu hỏi trang 32: Giới thiệu Thánh địa Mỹ Sơn
- Câu hỏi trang 33: Vị trí phân bố các di sản thiên nhiên tiêu biểu
- Câu hỏi trang 34: Giới thiệu Vịnh Hạ Long
- Câu hỏi trang 35: Giới thiệu Công viên địa chất Đắk Nông
- Câu hỏi trang 36: Vị trí phân bố các di sản phức hợp tiêu biểu
- Câu hỏi trang 37: Giới thiệu Quần thể danh thắng Tràng An
- Câu hỏi trang 38: Giới thiệu Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử
Luyện tập và vận dụng (trang 38)
- Câu 1: Vẽ sơ đồ tư duy khái quát nội dung chuyên đề
- Câu 2: Lập bảng thống kê di sản tiêu biểu được UNESCO ghi danh
- Câu 3: Kể tên di sản tiêu biểu theo không gian được UNESCO ghi danh
- Câu 4: Sưu tầm tư liệu, giới thiệu một di sản tiêu biểu
- Câu 5: Trách nhiệm của bản thân với việc bảo tồn di sản
- Câu 6: Đóng vai hướng dẫn viên giới thiệu một di sản
Lời giải các chuyên đề còn lại có ở trang tổng hợp Giải Chuyên đề Lịch sử 10 – Cánh diều.
Tóm tắt kiến thức trọng tâm
1. Di sản văn hóa là gì?
Có thể hiểu ngắn gọn: di sản văn hóa là những sản phẩm vật chất và tinh thần do con người làm ra trong quá trình lịch sử lâu dài. Chúng có giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Muốn nhận diện một di sản, em kiểm tra ba dấu hiệu:
- Do con người sáng tạo (hoặc là thiên nhiên đã gắn với đời sống văn hóa của con người).
- Có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc thẩm mĩ.
- Được lưu truyền và giữ gìn đến ngày nay.
Lấy Cố đô Huế làm ví dụ. Kinh thành, cung điện, lăng tẩm do người Việt xây dựng dưới triều Nguyễn, phản ánh kiến trúc và tổ chức nhà nước thời đó, và vẫn còn được gìn giữ. Đủ cả ba dấu hiệu nên đây là di sản văn hóa.
2. Ý nghĩa của di sản văn hóa
- Là “kí ức” của dân tộc, lưu giữ những giá trị mà cha ông đã tạo dựng.
- Gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng bản sắc và lòng tự hào dân tộc.
- Là nguồn lực để phát triển kinh tế – xã hội, nhất là du lịch và công nghiệp văn hóa.
- Là chất liệu cho nghiên cứu khoa học, giáo dục và sáng tạo nghệ thuật mới.
- Đóng góp vào sự đa dạng văn hóa của nhân loại, là cầu nối để giao lưu quốc tế.
3. Phân loại di sản văn hóa
Có hai cách phân loại chính mà em cần nắm:
| Căn cứ | Các loại | Ví dụ |
|---|---|---|
| Luật Di sản văn hóa Việt Nam | Di sản văn hóa vật thể; di sản văn hóa phi vật thể | Vật thể: Thành nhà Hồ. Phi vật thể: Hát Xoan Phú Thọ |
| Tiêu chí của UNESCO | Di sản văn hóa; di sản thiên nhiên; di sản hỗn hợp (phức hợp) văn hóa – thiên nhiên | Hội An; Phong Nha – Kẻ Bàng; Tràng An |
Lưu ý: Luật Di sản văn hóa năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) tách thêm di sản tư liệu thành một loại riêng. Khi trả lời theo sách chuyên đề, em vẫn trình bày hai loại chính là vật thể và phi vật thể.
Vì sao phải phân loại? Mỗi loại di sản cần cách giữ gìn khác nhau. Di tích kiến trúc phải tu bổ đúng vật liệu và kĩ thuật gốc. Di sản phi vật thể như dân ca thì phải giữ được người thực hành và có lớp trẻ kế cận. Phân loại đúng thì chọn được giải pháp phù hợp.
4. Xếp hạng di sản văn hóa
Ở trong nước, di tích được xếp hạng theo ba cấp, từ thấp đến cao: di tích cấp tỉnh → di tích quốc gia → di tích quốc gia đặc biệt. Ở cấp quốc tế, UNESCO ghi danh di sản thế giới, di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (hoặc cần bảo vệ khẩn cấp), di sản tư liệu…
- Mục đích: tạo cơ sở pháp lí để bảo vệ di sản và xác định rõ trách nhiệm của chính quyền, tổ chức, người dân.
- Ý nghĩa: giúp quảng bá di sản, thu hút đầu tư, thúc đẩy kinh tế địa phương, khuyến khích cộng đồng tham gia bảo vệ.
5. Bảo tồn và phát huy – hai việc gắn chặt với nhau
Bảo tồn là giữ gìn để di sản không bị mất đi, không bị biến dạng, kể cả khi phải tu bổ hay phục hồi. Phát huy là khai thác giá trị của di sản phục vụ đời sống hôm nay, ví dụ qua giáo dục, du lịch hay biểu diễn.
Hai việc này quan hệ biện chứng với nhau. Bảo tồn là nền tảng: di sản mất rồi thì không còn gì để phát huy. Ngược lại, phát huy tạo nguồn lực và sự quan tâm của xã hội, quay lại giúp việc bảo tồn. Nếu chỉ chạy theo khai thác, chẳng hạn xây dựng tràn lan trong vùng lõi hay “sân khấu hóa” lễ hội, di sản sẽ bị tổn hại.
6. Cơ sở khoa học và giải pháp
Công tác bảo tồn phải dựa trên các cơ sở khoa học: nghiên cứu, kiểm kê, đánh giá giá trị và hiện trạng di sản; tuân thủ pháp luật và các công ước quốc tế; tôn trọng tính nguyên gốc và vai trò của cộng đồng chủ thể. Các nhóm giải pháp chính gồm:
- Tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng.
- Hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật về di sản.
- Tăng cường quản lí, kiểm tra, xử lí vi phạm.
- Đầu tư nguồn lực, ứng dụng công nghệ (số hóa, bảo tàng ảo, quét 3D).
- Gắn bảo tồn với phát triển du lịch bền vững và hợp tác quốc tế.
7. Trách nhiệm của các chủ thể
| Chủ thể | Vai trò, trách nhiệm chính |
|---|---|
| Hệ thống chính trị (Đảng, Nhà nước, chính quyền) | Hoạch định chính sách, ban hành luật, quản lí và đầu tư cho di sản |
| Doanh nghiệp | Tài trợ, đầu tư du lịch, sản phẩm văn hóa; khai thác di sản đúng quy định |
| Tổ chức xã hội | Tuyên truyền, vận động, huy động nguồn lực, giám sát |
| Cá nhân, học sinh | Tìm hiểu, tôn trọng, giới thiệu di sản; không xâm hại, kịp thời phát hiện và báo cáo hành vi vi phạm |
Bảng di sản Việt Nam được UNESCO ghi danh (phục vụ câu 2, câu 3)
Bảng dưới đây gồm các di sản thế giới và một số di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu. Em nên học theo vùng miền để làm câu 3 được nhanh.
| Loại | Di sản | Địa phương | Năm ghi danh |
|---|---|---|---|
| Di sản văn hóa thế giới | Quần thể di tích Cố đô Huế | Huế | 1993 |
| Đô thị cổ Hội An | Quảng Nam (cũ) | 1999 | |
| Khu đền tháp Mỹ Sơn | Quảng Nam (cũ) | 1999 | |
| Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội | Hà Nội | 2010 | |
| Thành nhà Hồ | Thanh Hóa | 2011 | |
| Di sản thiên nhiên thế giới | Vịnh Hạ Long (năm 2023 mở rộng thành Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà) | Quảng Ninh, Hải Phòng | 1994 |
| Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng | Quảng Bình (cũ) | 2003 | |
| Di sản hỗn hợp / văn hóa | Quần thể danh thắng Tràng An (hỗn hợp) | Ninh Bình | 2014 |
| Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc | Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng (theo địa giới mới) | 2025 | |
| Phi vật thể (một số tiêu biểu) | Nhã nhạc cung đình Huế | Huế | 2003 |
| Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên | Các tỉnh Tây Nguyên | 2005 | |
| Dân ca Quan họ Bắc Ninh | Bắc Ninh, Bắc Giang (cũ) | 2009 | |
| Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ | Phú Thọ | 2012 | |
| Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ | Các tỉnh Nam Bộ | 2013 | |
| Nghệ thuật Xòe Thái | Tây Bắc | 2021 |
Chú ý dễ nhầm: Đắk Nông là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO (công nhận năm 2020), không phải di sản thiên nhiên thế giới. Cũng thuộc loại này còn có Cao nguyên đá Đồng Văn và Non nước Cao Bằng. Ngoài ra, sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên tỉnh ở nhiều nơi đã thay đổi. Khi làm bài, em nên ghi tên địa phương theo sách hoặc ghi chú thêm tên mới.
Mẹo học nhanh và lỗi thường gặp
- Mẹo nhớ ba cấp xếp hạng: “Tỉnh – Quốc – Đặc”, đi từ địa phương lên quốc gia rồi đến đặc biệt.
- Phân biệt vật thể và phi vật thể: tự hỏi “cầm nắm, đo đạc được không?”. Thành quách, tháp, cổ vật là vật thể. Làn điệu, lễ hội, tri thức dân gian là phi vật thể, sống nhờ con người thực hành.
- Lỗi thường gặp: cho rằng bảo tồn là “giữ nguyên, không đụng tới”. Thực ra tu bổ, phục hồi đúng nguyên tắc khoa học cũng là bảo tồn.
- Lỗi thường gặp: xếp Tràng An vào di sản văn hóa đơn thuần. Đúng ra Tràng An là di sản hỗn hợp, vì vừa có giá trị văn hóa (cố đô Hoa Lư, dấu tích người tiền sử) vừa có giá trị thiên nhiên (địa mạo karst).
Câu hỏi luyện tập có đáp án
Câu 1. Lễ hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc thuộc loại di sản nào? Vì sao?
Đáp án: Là di sản văn hóa phi vật thể, được UNESCO ghi danh năm 2010. Giá trị của lễ hội nằm ở nghi lễ, trò diễn và tín ngưỡng do cộng đồng thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ, chứ không nằm ở công trình kiến trúc.
Câu 2. Một địa phương muốn xây khách sạn cao tầng sát khu di tích để phục vụ du lịch. Em đánh giá thế nào?
Đáp án: Đây là kiểu phát huy làm tổn hại bảo tồn. Công trình đó phá vỡ cảnh quan và có thể vi phạm quy định về khu vực bảo vệ di tích. Nên chọn phương án khác: xây dựng ngoài vùng bảo vệ, quy hoạch hài hòa và lấy ý kiến cộng đồng cùng các nhà chuyên môn.
Câu 3. Nêu hai việc cụ thể một học sinh lớp 10 có thể làm để góp phần bảo tồn di sản ở địa phương.
Đáp án gợi ý: (1) Tham gia câu lạc bộ di sản của trường, học hát dân ca hay một nghề truyền thống của địa phương. (2) Làm video hoặc bài đăng giới thiệu di tích lên mạng xã hội một cách chính xác, đồng thời nhắc mọi người không viết, vẽ bậy, không xả rác khi tham quan.
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Sử 10 Cánh diều: Giải SGK Lịch sử 10 đủ 7 chủ đề, 17 bài, ngắn gọn; Trắc nghiệm Lịch sử 10 Cánh diều có đáp án: đủ 17 bài; Giải SGK Lịch sử 10 Kết nối tri thức: Mục lục đủ 14 bài, 7 chủ đề.
Câu hỏi thường gặp
Chuyên đề 2 Lịch sử 10 Cánh diều gồm những nội dung nào?
Chuyên đề có ba phần: di sản văn hóa (khái niệm, ý nghĩa, phân loại, xếp hạng); bảo tồn và phát huy giá trị di sản (khái niệm, mối quan hệ, cơ sở khoa học, giải pháp, trách nhiệm các chủ thể); một số di sản tiêu biểu ở Việt Nam. Cuối chuyên đề có 6 câu luyện tập, vận dụng ở trang 38.
Di sản văn hóa được xếp hạng theo những cấp nào?
Ở Việt Nam, di tích được xếp theo ba cấp: di tích cấp tỉnh, di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt. Ở cấp quốc tế, UNESCO ghi danh di sản thế giới, di sản phi vật thể đại diện của nhân loại, di sản tư liệu…
Công viên địa chất Đắk Nông có phải là di sản thiên nhiên thế giới không?
Không. Đắk Nông là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, được công nhận năm 2020. Danh hiệu này khác với danh hiệu Di sản thiên nhiên thế giới của Vịnh Hạ Long hay Phong Nha – Kẻ Bàng.
Vì sao bảo tồn và phát huy giá trị di sản có quan hệ chặt chẽ với nhau?
Bảo tồn là nền tảng, vì phải giữ được di sản thì mới có cái để phát huy. Phát huy tạo nguồn lực và sự quan tâm của xã hội, từ đó quay lại hỗ trợ việc bảo tồn. Nếu chỉ lo khai thác mà xem nhẹ bảo tồn, di sản sẽ bị xâm hại.