Trả lời nhanh
Hiện thực lịch sử được hiểu là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ, tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người và không thể thay đổi. Nhận thức lịch sử là những hiểu biết của con người về quá khứ ấy, được ghi chép, tái hiện bằng nhiều cách khác nhau nên có thể đầy đủ hoặc thiếu sót, đúng hoặc chưa đúng. Ví dụ: trận Ngọc Hồi – Đống Đa là hiện thực lịch sử, còn bài viết hay cuốn tiểu thuyết kể về trận đó là nhận thức lịch sử.
Lịch sử là gì?
Theo cách hiểu thông thường, lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ của loài người và của từng dân tộc. Từ “lịch sử” còn được dùng để chỉ môn học, tức là khoa học nghiên cứu về quá khứ. Vì vậy, khi gặp câu hỏi “Lịch sử là gì?”, em cần xem đề đang hỏi về quá khứ hay về khoa học nghiên cứu quá khứ.
Trong bài 1 môn Lịch sử 10, thầy cô tách khái niệm này thành hai mặt để em hiểu vì sao cùng một sự kiện mà có nhiều cách kể khác nhau.
Hiện thực lịch sử
Hiện thực lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ. Nó có ba đặc điểm cần nhớ:
- Khách quan: sự kiện đã xảy ra là xảy ra, không phụ thuộc vào việc ta có biết hay có thích hay không.
- Không thể thay đổi: không ai quay lại để sửa kết quả của một trận đánh hay một triều đại.
- Rất rộng lớn: bao gồm cả những điều đã mất dấu, không còn tài liệu nào ghi lại.
Nhận thức lịch sử
Nhận thức lịch sử là sự hiểu biết của con người về hiện thực lịch sử. Muốn có nhận thức, người ta phải dựa vào sử liệu như hiện vật, bia kí, sách sử, lời kể. Vì sử liệu không bao giờ đầy đủ và mỗi người nhìn từ một góc độ nên nhận thức lịch sử có thể khác nhau, có thể được bổ sung và điều chỉnh khi phát hiện tư liệu mới.
Bảng so sánh
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Nhận thức lịch sử |
|---|---|---|
| Bản chất | Những gì đã xảy ra trong quá khứ | Hiểu biết của con người về quá khứ |
| Tính chất | Khách quan, duy nhất, không thay đổi | Có yếu tố chủ quan, có thể thay đổi, bổ sung |
| Nguồn thể hiện | Chính sự kiện, nhân vật, hiện tượng đã diễn ra | Sách sử, bài nghiên cứu, tranh, phim, truyện |
| Mức độ đầy đủ | Trọn vẹn | Chỉ phản ánh một phần |
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ 1. Cuộc đại phá quân Thanh của vua Quang Trung đầu năm 1789 là hiện thực lịch sử. Cuốn tiểu thuyết lịch sử Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm Ngô gia văn phái kể lại sự kiện này, còn các nhà nghiên cứu hiện đại viết thêm về nhà Tây Sơn; tất cả đều là nhận thức lịch sử.
Ví dụ 2. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền xảy ra thật, đó là hiện thực. Một bức tranh vẽ lại trận thuỷ chiến, một bộ phim, hay đoạn văn trong sách giáo khoa chỉ là cách con người tái hiện lại.
Ví dụ 3 (gần gũi). Buổi lễ chào cờ sáng nay của lớp em đã diễn ra, đó là hiện thực. Mỗi bạn kể lại một khác, có bạn nhớ phần phát biểu, có bạn nhớ đội hình, đó là nhận thức của từng người.
Vì sao cần phân biệt hai khái niệm này?
Phân biệt giúp em hiểu rằng sử sách là sản phẩm của con người, nên cần đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và xem xét người viết, thời điểm viết. Nhà sử học phải trung thực, khách quan để nhận thức tiến gần nhất đến hiện thực, đó cũng là nguyên tắc cơ bản của khoa học lịch sử.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng sách sử chính là hiện thực lịch sử. Thực ra sách sử chỉ là nhận thức.
- Cho rằng nhận thức lịch sử luôn sai. Nhận thức có thể đúng, chỉ là chưa đầy đủ.
- Nghĩ rằng hiện thực lịch sử thay đổi khi có phát hiện mới. Điều thay đổi là hiểu biết của ta, còn quá khứ thì không.
Bài luyện tập
Câu 1. Chọn đúng: “Hiện thực lịch sử là những gì diễn ra trong quá khứ” hay “là những gì sử gia viết ra”?
Đáp án: Phương án thứ nhất. Điều sử gia viết ra là nhận thức lịch sử.
Câu 2. Hai nhà sử học viết khác nhau về cùng một sự kiện. Điều đó có nghĩa là hiện thực lịch sử đã thay đổi không?
Đáp án: Không. Hiện thực chỉ có một và không đổi, sự khác nhau nằm ở nguồn tư liệu và góc nhìn, tức nhận thức lịch sử.
Câu 3. Lấy một ví dụ phân biệt hai khái niệm từ địa phương em.
Đáp án gợi ý: Lễ khánh thành một ngôi đình làng là hiện thực; bài văn bia ghi lại hoặc lời kể của người cao tuổi về buổi lễ là nhận thức.
Câu hỏi thường gặp
Hiện thực lịch sử được hiểu là gì?
Là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ, tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý muốn con người và không thể thay đổi.
Nhận thức lịch sử là gì?
Là hiểu biết của con người về hiện thực lịch sử, được trình bày qua sách, tranh, phim, nghiên cứu và có thể khác nhau tuỳ tư liệu, góc nhìn.
Cho ví dụ phân biệt hiện thực và nhận thức lịch sử.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 là hiện thực lịch sử; bài viết, bức tranh hay bộ phim kể về chiến thắng đó là nhận thức lịch sử.
Vì sao nhận thức lịch sử có thể thay đổi?
Vì khi phát hiện thêm tư liệu hoặc có phương pháp nghiên cứu mới, con người hiểu quá khứ đầy đủ và chính xác hơn, dù bản thân quá khứ không đổi.