Các dạng bài toán phương trình sóng Vật lí 12: công thức và ví dụ

Trả lời nhanh

Nếu nguồn O dao động uO = A·cos(ωt + φ) thì điểm M cách O một đoạn d trên phương truyền có uM = A·cos(ωt + φ − 2πd/λ). Dao động tại M trễ pha hơn nguồn một góc Δφ = 2πd/λ = ωd/v. Mọi bài toán đều quy về việc tính Δφ rồi xét cùng pha, ngược pha hoặc vuông pha.

1. Phương trình sóng và ý nghĩa của từng đại lượng

Sóng truyền đi với tốc độ v nên dao động của nguồn đến điểm M chậm hơn một khoảng thời gian t0 = d/v. Vì thế pha dao động của M bằng pha của nguồn tại thời điểm (t − d/v).

  • Sóng truyền theo chiều dương: uM = A·cos(ωt + φ − 2πd/λ).
  • Sóng truyền theo chiều âm của trục Ox: dấu trước 2πx/λ đổi thành dấu “+”.
  • Liên hệ cần nhớ: λ = v·T = v/f, ω = 2πf = 2π/T.

Phương trình có tính tuần hoàn kép: theo thời gian với chu kì T và theo không gian với chu kì λ. Hai điểm cách nhau đúng một số nguyên lần λ luôn dao động giống hệt nhau.

Chú ý: công thức chỉ đúng với t ≥ d/v, tức là sau khi sóng đã tới M. Trước đó M đứng yên.

2. Độ lệch pha giữa hai điểm trên phương truyền sóng

Hai điểm M, N cách nhau d (dọc theo phương truyền) có độ lệch pha Δφ = 2πd/λ = 2πdf/v. Bảng dưới giúp bạn chuyển nhanh từ “kiểu pha” sang “khoảng cách”:

Quan hệ pha Điều kiện Δφ Khoảng cách d Khoảng cách nhỏ nhất
Cùng pha 2kπ kλ λ
Ngược pha (2k + 1)π (k + ½)λ λ/2
Vuông pha (2k + 1)π/2 (2k + 1)λ/4 λ/4

Mẹo nhớ: cùng pha thì “cách nhau nguyên bước sóng”, ngược pha thì “nửa bước sóng, một bước rưỡi…”, vuông pha thì “một phần tư, ba phần tư…”.

3. Dạng 1: Viết phương trình sóng tại một điểm

Cách làm: (1) tính λ = v/f; (2) tính Δφ = 2πd/λ; (3) trừ Δφ vào pha của nguồn; (4) rút gọn pha về khoảng quen thuộc.

Ví dụ 1. Nguồn O dao động uO = 5cos(10πt) (cm), sóng truyền với v = 50 cm/s. Viết phương trình sóng tại M cách O 25 cm.

  • f = ω/2π = 5 Hz nên λ = v/f = 50/5 = 10 cm.
  • Δφ = 2π·25/10 = 5π.
  • uM = 5cos(10πt − 5π) = 5cos(10πt − π) = −5cos(10πt) (cm), với t ≥ d/v = 0,5 s.

Kết quả cho thấy M ngược pha với O, đúng vì d = 2,5λ = (2 + ½)λ.

4. Dạng 2: Tìm v, λ, f khi biết độ lệch pha

Cách làm: viết điều kiện pha có tham số k nguyên, rút đại lượng cần tìm theo k, rồi dùng khoảng giá trị đề cho để chọn k.

Ví dụ 2 (vuông pha, không có k). Nguồn sóng có ω = 10π rad/s. Hai điểm gần nhau nhất trên phương truyền, cách nhau 10 cm, dao động lệch pha π/2. Tìm tốc độ truyền sóng.

Từ Δφ = ωd/v ta có v = ωd/Δφ = 10π·0,1/(π/2) = 2 m/s. Kiểm tra: f = 5 Hz, λ = 0,4 m, d = λ/4 = 0,1 m, khớp.

Ví dụ 3 (cùng pha, có k). Sóng có f = 10 Hz, tốc độ truyền trong khoảng từ 45 cm/s đến 60 cm/s. Hai điểm A, B cách nhau 20 cm luôn dao động cùng pha. Tìm v.

  1. Cùng pha: d = kλ = kv/f, suy ra v = df/k = 200/k (cm/s).
  2. 45 ≤ 200/k ≤ 60 ⇒ 3,33 ≤ k ≤ 4,44.
  3. k nguyên nên k = 4, v = 50 cm/s.

Kiểm tra: λ = 5 cm, d = 4λ, đúng là cùng pha.

Ví dụ 4 (ngược pha). Với dữ kiện f = 20 Hz, d = 10 cm, v trong khoảng 0,7–1 m/s và hai điểm ngược pha: v = 2df/(2k + 1) = 4/(2k + 1) m/s. Từ 0,7 < v < 1 ta có 4 < 2k + 1 < 5,71, nên 2k + 1 = 5, k = 2, v = 0,8 m/s = 80 cm/s.

5. Dạng 3: Li độ của hai điểm tại cùng một thời điểm

Trường hợp hay gặp là hai điểm vuông pha. Khi đó hai dao động luôn thoả mãn uM2 + uN2 = A2 (hai điểm cùng biên độ A). Lí do: nếu uM = A·cosα thì uN = A·cos(α ± π/2) = ∓A·sinα, bình phương rồi cộng lại được A2.

Ví dụ 5. Sóng có biên độ 5 cm. M và N dao động vuông pha. Tại thời điểm t, uM = 3 cm. Tìm uN.

uN2 = 25 − 9 = 16 nên uN = ±4 cm. Dấu cụ thể phụ thuộc chiều truyền sóng và N đứng trước hay sau M.

Với hai điểm cùng pha thì uM = uN; ngược pha thì uM = −uN.

6. Dạng 4: Đếm điểm cùng pha, ngược pha với nguồn

Ví dụ 6. Nguồn O phát sóng có λ = 4 cm. M cách O 22 cm. Hỏi trên đoạn OM (kể cả M, không kể O) có bao nhiêu điểm dao động cùng pha và bao nhiêu điểm ngược pha với O?

  • Cùng pha: d = 4k, 0 < d ≤ 22 ⇒ k = 1, 2, 3, 4, 5, tức 5 điểm (d = 4, 8, 12, 16, 20 cm).
  • Ngược pha: d = 4(k + ½), 0 < d ≤ 22 ⇒ k + ½ ≤ 5,5 ⇒ k = 0, 1, …, 5, tức 6 điểm (d = 2, 6, 10, 14, 18, 22 cm).

Lưu ý biên: M ở cách O đúng 22 cm = 5,5λ nên M tính là một điểm ngược pha. Hãy đọc kĩ đề có “kể cả M” hay không.

7. Lỗi sai thường gặp

  • Quên dấu trừ trước 2πd/λ, dẫn đến M sớm pha hơn nguồn (sai bản chất truyền sóng).
  • Đổi đơn vị không đồng nhất: d tính cm nhưng v tính m/s.
  • Dùng uM2 + uN2 = A2 cho hai điểm không vuông pha.
  • Không thử lại k nguyên, hoặc nhận cả hai giá trị k khi đề chỉ cho khoảng hẹp.
  • Nhầm “hai điểm gần nhau nhất” (dùng k nhỏ nhất) với “hai điểm bất kì”.

8. Bài luyện tập tự giải

  1. Nguồn O: u = 4cos(20πt) (cm), v = 1 m/s. Viết phương trình sóng tại M cách O 12,5 cm.
  2. Sóng có f = 50 Hz, v trong khoảng 0,9–1,3 m/s. Hai điểm cách nhau 5 cm luôn ngược pha. Tìm v.
  3. Sóng biên độ 10 mm; M, N vuông pha; tại thời điểm t có uM = 6 mm. Tìm |uN|.

Đáp án:

  1. f = 10 Hz, λ = 100/10 = 10 cm, Δφ = 2π·12,5/10 = 2,5π. uM = 4cos(20πt − 2,5π) = 4cos(20πt − π/2) (cm), với t ≥ 0,125 s.
  2. v = 2df/(2k + 1) = 5/(2k + 1) m/s; 0,9 < v < 1,3 ⇒ 3,85 < 2k + 1 < 5,56 ⇒ 2k + 1 = 5, v = 1 m/s.
  3. |uN| = √(102 − 62) = 8 mm.

9. Tài liệu ôn tập thêm

  • Chuyên đề Sóng cơ Vật lí 12
  • Lý thuyết chương Sóng cơ
  • Lý thuyết, bài tập đồ thị sóng cơ
  • 27 câu trắc nghiệm Sóng cơ và sự truyền sóng cơ
  • 30 câu trắc nghiệm Giao thoa sóng
  • 29 câu trắc nghiệm Sóng dừng

Câu hỏi thường gặp

Phương trình sóng tại điểm M cách nguồn d có dạng gì?

Nếu nguồn dao động u = A·cos(ωt + φ) thì u_M = A·cos(ωt + φ − 2πd/λ), với t ≥ d/v. Dao động tại M trễ pha hơn nguồn một góc 2πd/λ.

Hai điểm trên phương truyền sóng cùng pha, ngược pha, vuông pha khi nào?

Cùng pha khi d = kλ, ngược pha khi d = (k + 1/2)λ, vuông pha khi d = (2k + 1)λ/4, với k nguyên.

Làm sao chọn giá trị k khi đề cho khoảng của tốc độ hoặc tần số?

Rút v (hoặc f) theo k từ điều kiện pha, thay vào bất đẳng thức của đề để tìm khoảng của k, rồi chọn số nguyên thoả mãn và thử lại bằng cách tính λ, d/λ.

Khi nào dùng hệ thức u_M² + u_N² = A²?

Chỉ dùng khi hai điểm M, N cùng biên độ A và dao động vuông pha với nhau.