Trả lời nhanh
Ở miền núi, nước sông chảy nhanh hơn ở đồng bằng là do có địa hình dốc (độ dốc lòng sông lớn). Nước chảy theo trọng lực, lòng sông càng dốc thì dòng chảy càng mạnh. Ở miền núi lòng sông lại hẹp, nhiều thác ghềnh nên tốc độ dòng chảy lớn; xuống đồng bằng, địa hình bằng phẳng, lòng sông rộng, nước chảy chậm và bồi đắp phù sa.
Đề bài
Ở miền núi, nước sông chảy nhanh hơn ở đồng bằng là do có …
Câu này thường xuất hiện dưới dạng trắc nghiệm trong phần nước trên lục địa (Địa lí 10). Thứ tự và cách diễn đạt các phương án có thể khác nhau giữa các đề; em chọn phương án nói về độ dốc của địa hình.
Đáp án: địa hình dốc
Trong các nhân tố ảnh hưởng tới dòng chảy của sông, địa thế (địa hình) quyết định tốc độ dòng chảy. Miền núi có độ cao lớn, sườn và lòng sông dốc, nên thế năng của nước chuyển nhanh thành động năng: nước lao xuống mạnh, chảy xiết. Đồng bằng có độ dốc rất nhỏ, nước mất dần “đà”, chảy chậm, uốn khúc quanh co.
Vì sao các phương án nhiễu thường gặp không đúng?
- “Lượng mưa lớn” / “nhiều nước”: mưa làm tăng lưu lượng (lượng nước), ảnh hưởng đến mùa lũ, mùa cạn, nhưng không phải lí do chính khiến nước chảy nhanh. Sông đồng bằng mùa lũ có rất nhiều nước mà vẫn chảy chậm hơn suối núi.
- “Lòng sông rộng”: đây là đặc điểm của sông ở đồng bằng, làm nước chảy chậm lại, nên ngược với yêu cầu.
- “Nhiều phụ lưu” / “lưu vực rộng”: liên quan đến tổng lượng nước và hình dạng mạng lưới sông, không quyết định tốc độ dòng chảy.
- “Thực vật phát triển”: rừng có tác dụng điều hoà dòng chảy, giảm lũ, tức là làm nước chảy điều hoà hơn chứ không làm chảy nhanh hơn.
Lưu ý: nếu đề có phương án “nhiều thác ghềnh”, đó là biểu hiện của địa hình dốc. Khi đề có cả “địa hình dốc” và “thác ghềnh”, em ưu tiên phương án nêu nguyên nhân gốc là độ dốc địa hình.
So sánh sông ở miền núi và đồng bằng
| Đặc điểm | Sông miền núi | Sông đồng bằng |
|---|---|---|
| Độ dốc lòng sông | Lớn | Nhỏ |
| Lòng sông | Hẹp, sâu, nhiều thác ghềnh | Rộng, nông, uốn khúc |
| Tốc độ dòng chảy | Nhanh, xiết | Chậm |
| Tác động chủ yếu | Xâm thực, đào sâu lòng sông | Bồi tụ phù sa |
| Giá trị kinh tế nổi bật | Tiềm năng thuỷ điện lớn | Giao thông đường thuỷ, tưới tiêu, bồi đắp đồng bằng |
Kiến thức cần nhớ: các nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông
Chế độ nước sông (sự thay đổi lưu lượng nước trong năm) chịu tác động của nhiều nhân tố. Chế độ mưa, băng tuyết và nước ngầm quyết định nguồn cung cấp nước: ở vùng khí hậu nóng, nguồn cung cấp chủ yếu là nước mưa nên mùa lũ trùng mùa mưa; ở vùng ôn đới lạnh, sông có lũ vào mùa xuân khi băng tuyết tan. Địa thế ảnh hưởng tới tốc độ dòng chảy: sông miền núi chảy nhanh, sông đồng bằng chảy chậm. Thực vật giúp điều hoà dòng chảy: rừng giữ nước, làm giảm lũ và tăng lượng nước mùa cạn; mất rừng đầu nguồn khiến lũ lên nhanh, dễ gây lũ quét. Hồ, đầm cũng điều hoà chế độ nước, giống như một “bể chứa” tự nhiên.
Ở Việt Nam, sông ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên có độ dốc lớn nên giàu tiềm năng thuỷ điện; các nhà máy thuỷ điện lớn như Hòa Bình, Sơn La đều nằm trên sông Đà. Ngược lại, độ dốc lớn cũng khiến mùa mưa dễ xảy ra lũ quét, sạt lở ở miền núi. Hiểu được vai trò của địa thế giúp em giải thích nhiều hiện tượng thực tế này.
Ôn tập kĩ phần này tại Giải Địa lí 10 Bài 11: Thủy quyển, nước trên lục địa.
Câu hỏi luyện tập
Câu 1. Nhân tố nào sau đây có tác dụng điều hoà chế độ nước sông?
A. Độ dốc địa hình. B. Rừng và hồ, đầm. C. Lòng sông hẹp. D. Thác ghềnh.
Đáp án: B. Rừng giữ nước, hồ đầm chứa nước mùa lũ và trả lại mùa cạn.
Câu 2. Ở vùng khí hậu nhiệt đới, nguồn cung cấp nước chủ yếu cho sông là
A. nước mưa. B. băng tuyết tan. C. nước ngầm. D. nước hồ.
Đáp án: A. Vì vậy mùa lũ của sông trùng với mùa mưa.
Câu 3. Vì sao sông ở miền núi có tiềm năng thuỷ điện lớn hơn sông ở đồng bằng?
Đáp án: Vì lòng sông dốc, chênh lệch độ cao lớn, nước chảy xiết, tạo nguồn năng lượng dòng chảy lớn để quay tua-bin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước sông ở miền núi chảy nhanh?
Vì địa hình miền núi dốc, lòng sông hẹp và có nhiều thác ghềnh, nước chảy theo trọng lực xuống dốc nên tốc độ dòng chảy lớn.
Vì sao sông ở đồng bằng chảy chậm?
Vì địa hình đồng bằng bằng phẳng, độ dốc nhỏ, lòng sông rộng và uốn khúc nên nước chảy chậm và dễ bồi tụ phù sa.
Những nhân tố nào ảnh hưởng tới chế độ nước sông?
Chế độ mưa, băng tuyết, nước ngầm; địa thế; thực vật; hồ, đầm.
Sông chảy nhanh có lợi và hại gì?
Có lợi cho phát triển thuỷ điện, nhưng gây xói mòn, sạt lở và lũ quét, gây khó khăn cho giao thông đường thuỷ.