Trả lời nhanh
Vì f'(x) = x − 1 nên f'(x) = 0 chỉ tại x = 1. Với x < 1 thì f'(x) < 0 nên hàm số nghịch biến trên (−∞; 1); với x > 1 thì f'(x) > 0 nên hàm số đồng biến trên (1; +∞). Hàm số đạt cực tiểu tại x = 1.
Đề bài thường kết thúc bằng câu hỏi dạng “hàm số đã cho đồng biến (hoặc nghịch biến) trên khoảng nào?”. Vì phần phương án không rõ ràng, bài viết này nêu kết luận đầy đủ cho cả hai chiều biến thiên. Em chỉ cần đối chiếu khoảng trong đề với kết quả dưới đây.
Cách giải: xét dấu đạo hàm
Định lí: nếu f'(x) > 0 trên khoảng K thì f đồng biến trên K; nếu f'(x) < 0 trên K thì f nghịch biến trên K. Ta làm ba bước:
- Giải f'(x) = 0 ⇔ x − 1 = 0 ⇔ x = 1.
- Xét dấu f'(x) = x − 1 (hàm bậc nhất, hệ số của x là 1 > 0): âm bên trái nghiệm, dương bên phải nghiệm.
- Kết luận khoảng đơn điệu.
| x | −∞ | 1 | +∞ | ||
|---|---|---|---|---|---|
| f'(x) | − | 0 | + | ||
| f(x) | giảm | giá trị nhỏ nhất (cực tiểu) | tăng |

Kết luận
- Hàm số nghịch biến trên khoảng (−∞; 1).
- Hàm số đồng biến trên khoảng (1; +∞).
- f'(x) đổi dấu từ âm sang dương khi qua x = 1 nên x = 1 là điểm cực tiểu.
Vì sao các khoảng khác bị loại?
Nếu một phương án có khoảng chứa cả hai phía của x = 1, chẳng hạn (0; 2) hay (−∞; +∞), thì hàm số không đơn điệu trên khoảng đó. Lí do là đạo hàm đổi dấu ngay trong khoảng ấy: hàm giảm rồi tăng. Chỉ những khoảng nằm hoàn toàn về một phía của 1 mới cho kết luận đúng, ví dụ (−∞; 0), (−3; 1) là khoảng nghịch biến; (2; 5), (1; +∞) là khoảng đồng biến.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm dấu: thấy “x − 1” rồi kết luận đồng biến trên R. Đạo hàm chỉ dương khi x > 1.
- Chọn khoảng có chứa điểm 1 ở bên trong: hàm số không đơn điệu trên đó.
- Nhầm f'(x) với f(x): đề cho đạo hàm, không phải hàm số. Từ f'(x) = x − 1 suy ra f(x) = x²/2 − x + C, đồ thị là một parabol có bề lõm hướng lên và đỉnh ở x = 1. Parabol này giảm bên trái đỉnh, tăng bên phải đỉnh, khớp với kết luận trên.
Mẹo nhớ
Đạo hàm là “độ dốc” của đồ thị f. Độ dốc âm thì đồ thị đi xuống, độ dốc dương thì đồ thị đi lên. Chỗ độ dốc bằng 0 và đổi từ âm sang dương là đáy của “thung lũng”, tức cực tiểu.
Bài luyện tập
- Cho hàm số y = g(x) có g'(x) = 2 − x với mọi x ∈ R. Tìm các khoảng đơn điệu của g.
Đáp án: g'(x) = 0 ⇔ x = 2. Hệ số của x là −1 < 0 nên g’ dương khi x < 2 và âm khi x > 2. Vậy g đồng biến trên (−∞; 2), nghịch biến trên (2; +∞), đạt cực đại tại x = 2. - Với f'(x) = x − 1, hàm số h(x) = f(3 − x) đồng biến trên khoảng nào?
Gợi ý và đáp án: h'(x) = −f'(3 − x) = −(3 − x − 1) = −(2 − x) = x − 2. Do đó h'(x) > 0 ⇔ x > 2. Vậy h đồng biến trên (2; +∞) và nghịch biến trên (−∞; 2).
Câu hỏi thường gặp
Cho hàm số y = f(x) có đạo hàm f'(x) = x − 1 thì hàm số đồng biến trên khoảng nào?
Hàm số đồng biến trên khoảng (1; +∞), vì với x > 1 thì f'(x) = x − 1 > 0.
Hàm số có f'(x) = x − 1 nghịch biến trên khoảng nào?
Hàm số nghịch biến trên khoảng (−∞; 1), vì với x < 1 thì f'(x) < 0.
x = 1 có phải điểm cực trị của hàm số không?
Có. f'(x) đổi dấu từ âm sang dương khi qua x = 1 nên x = 1 là điểm cực tiểu của hàm số.
Hàm số có đồng biến trên toàn R không?
Không. Hàm số chỉ đồng biến trên (1; +∞) và nghịch biến trên (−∞; 1), vì đạo hàm đổi dấu tại x = 1.