Trả lời nhanh
Chế độ nước sông (nhịp lên xuống của lưu lượng theo thời gian) chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố, trong đó chế độ mưa thường quyết định ở vùng nhiệt đới: mùa mưa sông có lũ, mùa khô sông cạn. Ngoài ra còn có băng tuyết tan, nước ngầm, địa thế, thực vật và hồ đầm. Các nhân tố này điều hoà, làm chậm hoặc làm tăng sự lên xuống của nước sông.
Chế độ nước sông là gì?
Chế độ nước sông (hay thuỷ chế) là sự thay đổi lượng nước của một con sông trong năm, thường thể hiện qua mùa lũ và mùa cạn. Hiểu được thuỷ chế giúp con người bố trí sản xuất, phòng chống lũ và khai thác thuỷ điện hợp lí.
Các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước sông
1. Chế độ mưa
Mưa là nguồn cung cấp nước chính cho sông ở nhiều khu vực. Lượng mưa tập trung vào mùa nào thì mùa đó nước sông dâng cao, tạo mùa lũ. Mùa ít mưa, nước sông xuống thấp, gọi là mùa cạn. Vì vậy, nơi nào có mưa quanh năm thì nước sông ít biến động; nơi có mùa mưa và mùa khô rõ rệt thì sông có mùa lũ và mùa cạn rõ rệt.
Ví dụ ở nước ta, sông ngòi Bắc Bộ có mùa lũ vào mùa hạ do mưa nhiều; sông ngòi miền Trung có lũ lệch về thu đông vì mưa tập trung vào giai đoạn này; sông ở Nam Bộ có lũ vào mùa mưa của vùng.
2. Băng tuyết tan
Ở vùng ôn đới lạnh và vùng núi cao, sông được nuôi bằng băng tuyết. Mùa xuân và đầu mùa hạ, khi nhiệt độ tăng, băng tuyết tan tạo nên mùa nước lớn. Mùa đông băng tuyết đóng băng, nước sông xuống thấp.
3. Nước ngầm
Nước ngầm cung cấp nước cho sông vào lúc ít mưa, làm sông không cạn kiệt hẳn. Nơi có đất đá thấm nước tốt, nước ngầm dồi dào thì sông có lượng nước ổn định hơn.
4. Địa thế
Độ dốc địa hình ảnh hưởng đến tốc độ nước chảy. Sông ở miền núi dốc, nước đổ nhanh nên lũ lên nhanh, rút nhanh. Sông ở đồng bằng bằng phẳng, nước chảy chậm, lũ lên chậm và kéo dài.
5. Thực vật
Rừng giữ nước, làm giảm tốc độ nước chảy tràn trên mặt đất và điều hoà dòng chảy. Nơi rừng bị chặt phá, nước mưa đổ nhanh xuống sông, lũ dễ lên đột ngột và gây lũ quét, sạt lở.
6. Hồ, đầm
Hồ, đầm tự nhiên như bể chứa: mùa lũ tích bớt nước, mùa cạn trả nước lại cho sông. Nhờ đó mực nước sông trong năm bớt dao động. Hồ nhân tạo cũng có tác dụng tương tự.
Sơ đồ tóm tắt
| Nhân tố | Tác động chính | Hệ quả đối với sông |
|---|---|---|
| Chế độ mưa | Quyết định nguồn cấp nước | Phân chia mùa lũ, mùa cạn |
| Băng tuyết tan | Cấp nước theo mùa nhiệt | Lũ vào mùa xuân, đầu hạ |
| Nước ngầm | Cấp nước ổn định | Giảm mức cạn kiệt mùa khô |
| Địa thế | Quyết định tốc độ dòng chảy | Núi dốc: lũ nhanh; đồng bằng: lũ chậm |
| Thực vật | Giữ nước, giảm chảy tràn | Điều hoà dòng chảy |
| Hồ, đầm | Điều tiết nước | Giảm biên độ lên xuống |
Mẹo trả lời câu hỏi
Khi cần phân tích, hãy nêu theo mẫu: nhân tố – cơ chế tác động – hệ quả với chế độ nước sông – ví dụ. Luôn nhấn mạnh chế độ mưa là nhân tố hàng đầu ở những vùng nhiệt đới gió mùa như nước ta.
Lỗi sai thường gặp
- Liệt kê tên nhân tố mà không giải thích tác động cụ thể.
- Cho rằng sông nào cũng chịu ảnh hưởng của băng tuyết. Chỉ sông ở vùng lạnh, núi cao mới có nguồn này.
- Quên nhắc rừng và hồ đầm ngoài các nhân tố khí hậu.
- Nhầm “chế độ nước sông” với “lượng nước sông”. Chế độ nước nói về sự biến đổi theo thời gian.
Luyện tập
- Vì sao sông miền núi thường có lũ lên nhanh còn sông đồng bằng lũ lên chậm?
- Việc phá rừng đầu nguồn ảnh hưởng thế nào đến chế độ nước sông?
- Nêu hai nhân tố giúp sông không cạn hẳn trong mùa khô.
Gợi ý đáp án:
- Do độ dốc địa hình lớn, nước tập trung nhanh về sông; đồng bằng bằng phẳng nên nước chảy chậm.
- Làm nước mưa đổ nhanh xuống sông, lũ lên đột ngột, mùa khô dễ cạn vì đất kém giữ nước.
- Nước ngầm và hồ, đầm tích nước đều bổ sung cho sông lúc ít mưa.
Câu hỏi thường gặp
Chế độ mưa ảnh hưởng tới chế độ nước sông như thế nào?
Mưa là nguồn cấp nước chính: mùa mưa nước sông dâng cao tạo mùa lũ, mùa ít mưa nước sông xuống thấp tạo mùa cạn.
Có những nhân tố nào ảnh hưởng đến chế độ nước sông?
Gồm chế độ mưa, băng tuyết tan, nước ngầm, địa thế, thực vật và hồ, đầm.
Vì sao rừng có tác dụng điều hoà dòng chảy?
Tán và rễ cây giữ nước, làm giảm chảy tràn, nước thấm xuống đất rồi đổ ra sông từ từ nên lũ bớt đột ngột.
Chế độ nước sông là gì?
Là sự thay đổi lượng nước của sông trong năm, thể hiện qua mùa lũ và mùa cạn.