Trả lời nhanh
Thời Đinh – Tiền Lê, nhà nước quân chủ sơ khai được xây dựng ở kinh đô Hoa Lư. Vua đứng đầu, nắm mọi quyền hành; giúp việc có quan văn, quan võ và cả nhà sư. Địa phương chia thành 10 đạo, dưới đạo là phủ, châu rồi các đơn vị cơ sở. Quân đội gồm cấm quân bảo vệ kinh thành và quân các địa phương.
1. Bối cảnh ra đời của bộ máy nhà nước
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước và lên ngôi hoàng đế (Đinh Tiên Hoàng). Ông đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, chọn Hoa Lư (Ninh Bình) làm kinh đô. Đây là lần đầu tiên sau thời Bắc thuộc và thời Ngô, nước ta có một triều đình hoàn chỉnh hơn, đứng ngang hàng với các triều đại phương Bắc.
Năm 980, trước nguy cơ quân Tống xâm lược, Thái hậu Dương Vân Nga cùng triều thần suy tôn Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên làm vua, mở đầu nhà Tiền Lê (980 – 1009). Bộ máy nhà nước từ đó tiếp tục được củng cố.
2. Tổ chức chính quyền ở trung ương
- Vua là người đứng đầu nhà nước, nắm quyền quyết định cả việc dân sự lẫn quân sự. Các vua Đinh và Tiền Lê đều xưng hoàng đế, đặt niên hiệu riêng (ví dụ niên hiệu Thái Bình của Đinh Tiên Hoàng).
- Quan văn: lo việc triều chính, giấy tờ, ngoại giao. Thời này có cả các nhà sư được trọng dụng như Ngô Chân Lưu (Khuông Việt Thái sư) và Đỗ Pháp Thuận vì họ có học vấn, am hiểu chữ Hán.
- Quan võ: chỉ huy quân đội, gồm các chức như Thập đạo tướng quân, Định quốc công. Lê Hoàn từng giữ chức Thập đạo tướng quân trước khi làm vua.
- Vua thường phong cho con trai hoặc người thân tín các tước vương để giữ những vị trí quan trọng, điển hình là Đinh Liễn được phong Nam Việt vương.
Đặc điểm nổi bật: bộ máy còn đơn giản, quan văn và quan võ chưa phân chia thật rạch ròi, chưa có chế độ thi cử tuyển quan. Nhiều chức vụ do người có công, có uy tín đảm nhiệm.
3. Tổ chức chính quyền ở địa phương
Thời Đinh, việc cai quản địa phương còn sơ khai, chủ yếu giao cho các tướng lĩnh và người thân tín. Sang thời Tiền Lê, cả nước được chia thành 10 đạo; dưới đạo là các phủ, châu, rồi đến các đơn vị cơ sở ở làng xã. Người đứng đầu các đạo thường là hoàng tử hoặc tướng lĩnh được vua tin cậy, vừa quản lý dân vừa nắm quân.
Cách tổ chức này giúp triều đình kiểm soát lãnh thổ, thu thuế, huy động lực lượng khi cần, nhưng quyền lực của vua vẫn dựa nhiều vào quan hệ cá nhân nên chưa thật chặt chẽ.
4. Quân đội
- Quân đội được chia thành nhiều đạo quân, lấy tên “thập đạo quân”.
- Gồm cấm quân (bảo vệ vua và kinh thành) và quân ở các địa phương.
- Tuyển quân theo nguyên tắc “ngụ binh ư nông”: thanh niên khoẻ mạnh được tuyển, thay phiên nhau luyện tập và về làm ruộng khi nhàn.
Quân đội mạnh là cơ sở để Lê Hoàn đánh bại quân Tống năm 981 và đẩy lùi quân Chăm Pa quấy phá phía nam.
5. Bảng so sánh nhanh Đinh và Tiền Lê
| Nội dung | Nhà Đinh (968 – 980) | Nhà Tiền Lê (980 – 1009) |
|---|---|---|
| Người sáng lập | Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoàng) | Lê Hoàn (Lê Đại Hành) |
| Quốc hiệu, kinh đô | Đại Cồ Việt, Hoa Lư | Giữ nguyên Đại Cồ Việt, Hoa Lư |
| Triều đình | Vua, quan văn, quan võ, nhà sư giúp việc | Tiếp tục mô hình cũ, củng cố thêm |
| Địa phương | Sơ khai, giao cho tướng và người thân tín | Cả nước chia 10 đạo, dưới là phủ, châu |
| Quân đội | Thập đạo quân, tuyển quân theo chế độ riêng | Cấm quân và quân địa phương, mạnh hơn |
6. Ý nghĩa và hạn chế
- Ý nghĩa: khẳng định nền độc lập, thống nhất quốc gia, tạo nền móng cho các triều đại Lý – Trần phát triển bộ máy nhà nước.
- Hạn chế: tổ chức còn đơn giản, chưa có luật pháp đầy đủ và chế độ tuyển quan bằng thi cử; quyền lực dễ phụ thuộc vào cá nhân nhà vua.
7. Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Nhớ nhanh: “Vua – Văn – Võ – Đạo – Quân” (vua, quan văn, quan võ, 10 đạo, quân đội).
- Lỗi hay gặp 1: nhầm quốc hiệu Đại Cồ Việt (Đinh, Tiền Lê) với Đại Việt (từ thời Lý).
- Lỗi hay gặp 2: nhầm kinh đô. Hoa Lư là kinh đô thời Đinh – Tiền Lê; Thăng Long mới là kinh đô từ năm 1010 thời Lý.
- Lỗi hay gặp 3: cho rằng đã có thi cử tuyển quan. Khoa thi đầu tiên là năm 1075 thời Lý.
8. Luyện tập
- Câu 1. Kinh đô nước Đại Cồ Việt thời Đinh – Tiền Lê đặt ở đâu?
Đáp án: Hoa Lư (Ninh Bình). - Câu 2. Kể tên các thành phần giúp vua điều hành đất nước thời Đinh – Tiền Lê.
Đáp án: quan văn, quan võ và các nhà sư có học vấn. - Câu 3. Vì sao nói bộ máy nhà nước thời Đinh – Tiền Lê còn sơ khai?
Đáp án: vì chức vụ còn ít, văn võ chưa phân biệt rõ, chưa có thi cử tuyển quan, quyền lực dựa nhiều vào người thân tín.
Bạn có thể trả lời bài tự luận ngắn như sau: “Thời Đinh – Tiền Lê, vua đứng đầu nhà nước, giúp việc có quan văn, quan võ; cả nước chia thành 10 đạo; quân đội gồm cấm quân và quân địa phương. Bộ máy còn đơn giản nhưng đặt nền móng cho nhà nước phong kiến độc lập.”
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Giải SGK Lịch sử 7 Bài 10 Kết nối tri thức: Đại Cồ Việt thời Đinh và Tiền Lê.
Câu hỏi thường gặp
Thời Đinh – Tiền Lê, ai đứng đầu nhà nước?
Vua (hoàng đế) đứng đầu, nắm mọi quyền hành về chính trị, quân sự. Đó là Đinh Tiên Hoàng thời Đinh và Lê Hoàn (Lê Đại Hành) thời Tiền Lê.
Quốc hiệu và kinh đô thời Đinh – Tiền Lê là gì?
Quốc hiệu là Đại Cồ Việt, kinh đô đặt ở Hoa Lư (Ninh Bình). Đến năm 1010, Lý Công Uẩn mới dời đô ra Thăng Long.
Địa phương thời Tiền Lê được chia như thế nào?
Cả nước chia thành 10 đạo; dưới đạo là phủ, châu và các đơn vị cơ sở ở làng xã. Người đứng đầu thường là hoàng tử hoặc tướng lĩnh thân tín của vua.
Vì sao thời Đinh – Tiền Lê có nhà sư tham gia triều đình?
Vì các nhà sư thời đó có học vấn, biết chữ Hán và hiểu biết rộng nên được vua trọng dụng, tiêu biểu như Ngô Chân Lưu và Đỗ Pháp Thuận.