Trả lời nhanh
“Chân quê” là bài thơ lục bát nổi tiếng của Nguyễn Bính, ra đời thời kì Thơ mới. Qua lời trách nhẹ nhàng của chàng trai khi thấy cô gái “đi tỉnh về” đổi khác cách ăn mặc, bài thơ thể hiện tình yêu tha thiết với vẻ đẹp mộc mạc của làng quê và mong muốn giữ gìn nét đẹp truyền thống trước lối sống thành thị đang lan về nông thôn.
Tác giả Nguyễn Bính là ai?
Nguyễn Bính (1918–1966), tên khai sinh là Nguyễn Trọng Bính, quê ở làng Thiện Vịnh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (cũ). Ông mồ côi mẹ từ nhỏ, chủ yếu học chữ ở nhà với cha và người thân, nên sớm thấm đẫm lời ăn tiếng nói, ca dao, dân ca của làng quê Bắc Bộ.
Ông làm thơ từ rất sớm và nổi tiếng trong phong trào Thơ mới với một giọng thơ riêng: trong khi nhiều nhà thơ cùng thời hướng về lối thơ phương Tây, Nguyễn Bính lại tìm về hồn quê, về thể lục bát và chất liệu dân gian. Vì vậy ông thường được gọi là “nhà thơ chân quê”.
- Sự nghiệp: trước Cách mạng tháng Tám, ông nổi tiếng với các tập Lỡ bước sang ngang, Tâm hồn tôi, Hương cố nhân, Mười hai bến nước… Trong kháng chiến chống Pháp, ông tham gia hoạt động văn nghệ ở Nam Bộ, sau năm 1954 tập kết ra Bắc và tiếp tục sáng tác, làm báo.
- Bài thơ tiêu biểu: Tương tư, Chân quê, Lỡ bước sang ngang, Những bóng người trên sân ga, Người hàng xóm…
- Ghi nhận: ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (năm 2000).
Phong cách nghệ thuật: thơ Nguyễn Bính mộc mạc, đằm thắm, giàu chất dân gian; hình ảnh quen thuộc của làng quê (giàn trầu, hàng cau, giậu mùng tơi, hoa chanh, con đê…); giọng điệu tâm tình, thường mang nỗi buồn nhẹ nhàng của những mối tình quê.
Tìm hiểu chung về bài thơ Chân quê
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Hoàn cảnh ra đời | Những năm 1930, khi lối sống thành thị (Âu hoá) bắt đầu ảnh hưởng tới nông thôn; nhiều tài liệu ghi bài thơ sáng tác năm 1936. |
| Thể thơ | Lục bát, 16 câu, chia 4 khổ |
| Phương thức biểu đạt | Biểu cảm, kết hợp tự sự và miêu tả |
| Nhân vật trữ tình | Chàng trai quê (“anh”, “tôi”) nói với người yêu (“em”) |
| Đề tài | Tình yêu đôi lứa gắn với vẻ đẹp văn hoá làng quê |
| Chủ đề | Trân trọng, mong muốn gìn giữ nét đẹp “chân quê” truyền thống |
Văn bản bài thơ
Hôm qua em đi tỉnh về,
Đợi em ở mãi con đê đầu làng.
Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng,
Áo cài khuy bấm, em làm khổ tôi!
Nào đâu cái yếm lụa sồi?
Cái dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân?
Nào đâu cái áo tứ thân?
Cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen?
Nói ra sợ mất lòng em,
Van em em hãy giữ nguyên quê mùa.
Như hôm em đi lễ chùa,
Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh.
Hoa chanh nở giữa vườn chanh,
Thầy u mình với chúng mình chân quê.
Hôm qua em đi tỉnh về,
Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều.
Bố cục
- Khổ 1: sự thay đổi trong cách ăn mặc của “em” sau khi đi tỉnh về và nỗi buồn của chàng trai.
- Khổ 2: nỗi tiếc nuối những trang phục truyền thống.
- Khổ 3: lời van nài, mong em giữ nguyên nét quê mùa.
- Khổ 4: lời nhắn gửi về cội nguồn và nỗi xót xa khi “hương đồng gió nội” phai nhạt.
Phân tích nội dung bài thơ Chân quê
Khổ 1: Cô gái “đi tỉnh về” và nỗi buồn của chàng trai
Câu mở đầu “Hôm qua em đi tỉnh về” kể lại một sự việc rất bình thường, nhưng chữ “tỉnh” đặt trong thế đối lập ngầm với “làng”. Chi tiết “Đợi em ở mãi con đê đầu làng” cho thấy sự mong ngóng của chàng trai: chữ “mãi” vừa chỉ thời gian chờ lâu, vừa gợi tấm lòng thiết tha.
Thế nhưng thứ chàng trai đón được lại là một hình ảnh lạ lẫm: “Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng, / Áo cài khuy bấm”. Đó là trang phục kiểu thành thị thời bấy giờ. Từ láy “rộn ràng” gợi vẻ xúng xính, phô diễn. Câu cảm thán “em làm khổ tôi!” bật ra như một lời trách yêu: chàng trai không giận dữ, mà buồn và hụt hẫng. Cách xưng “tôi” ở đây cũng tạo một chút khoảng cách, như thể người yêu bỗng trở nên xa lạ.
Khổ 2: Nỗi tiếc nuối trang phục truyền thống
Hai câu hỏi tu từ “Nào đâu…?” lặp lại, đi kèm phép liệt kê: yếm lụa sồi, dây lưng đũi, áo tứ thân, khăn mỏ quạ, quần nái đen. Đây đều là trang phục quen thuộc của người phụ nữ nông thôn Bắc Bộ xưa. Chàng trai nhớ rõ từng món, thậm chí nhớ cả chiếc dây lưng “nhuộm hồi sang xuân”, chứng tỏ những hình ảnh ấy đã gắn bó sâu sắc với kỉ niệm tình yêu.
Hai hệ thống trang phục ở khổ 1 và khổ 2 đặt cạnh nhau tạo nên phép đối lập rõ nét:
| Trang phục “đi tỉnh về” | Trang phục quê truyền thống |
|---|---|
| Khăn nhung, quần lĩnh, áo cài khuy bấm | Yếm lụa sồi, dây lưng đũi, áo tứ thân, khăn mỏ quạ, quần nái đen |
| Mới lạ, chải chuốt, “rộn ràng” | Giản dị, kín đáo, hài hoà với cảnh quê |
| Gợi lối sống thành thị | Gợi nếp sống, văn hoá làng quê |
Khổ 3: Lời van nài tha thiết
“Nói ra sợ mất lòng em” cho thấy sự tế nhị: chàng trai biết lời mình có thể làm người yêu phật ý, nhưng vẫn phải nói vì quá trân trọng. Cụm từ “Van em em hãy giữ nguyên quê mùa” có điệp từ “em” làm lời nói càng thêm tha thiết, gần như năn nỉ. “Quê mùa” ở đây không mang nghĩa chê bai mà là vẻ đẹp chân chất, tự nhiên.
Hình ảnh “Như hôm em đi lễ chùa” gợi lại cô gái trong trang phục truyền thống, đẹp một cách trang nghiêm, thanh khiết. Cũng ở khổ này, cách xưng hô chuyển từ “tôi” sang “anh” (“cho vừa lòng anh”), khoảng cách được xoá bỏ, giọng thơ trở nên ngọt ngào, thân mật hơn.
Khổ 4: Lời nhắn gửi về cội nguồn
Câu thơ “Hoa chanh nở giữa vườn chanh” mang dáng dấp ca dao. Hoa chanh nở trong vườn chanh là lẽ tự nhiên, hài hoà: mỗi vẻ đẹp chỉ trọn vẹn khi ở đúng môi trường của nó. Từ đó, chàng trai khẳng định “Thầy u mình với chúng mình chân quê”: cả cha mẹ và đôi lứa đều là người quê, cùng chung một cội nguồn.
Hai câu cuối lặp lại câu mở đầu “Hôm qua em đi tỉnh về”, tạo kết cấu vòng tròn, nhưng kết lại bằng một nỗi xót xa: “Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều”. “Hương đồng gió nội” là hình ảnh hoán dụ cho vẻ đẹp hồn nhiên, trong trẻo của người con gái quê và rộng hơn là bản sắc làng quê. Cụm “ít nhiều” vừa nhẹ nhàng vừa ngậm ngùi: sự đổi thay chưa phải là mất hết, nhưng đã đủ khiến người ở lại tiếc nuối.
Đặc sắc nghệ thuật của bài thơ
- Thể lục bát và giọng điệu dân gian: nhịp thơ uyển chuyển, ngôn ngữ giản dị như lời ăn tiếng nói hằng ngày, gần với ca dao.
- Phép đối lập, liệt kê: trang phục thành thị và trang phục quê được đặt cạnh nhau, làm nổi bật chủ đề.
- Câu hỏi tu từ, câu cảm thán: “Nào đâu…?”, “em làm khổ tôi!” bộc lộ trực tiếp cảm xúc.
- Cách xưng hô thay đổi: từ “tôi” (hờn dỗi, xa cách) sang “anh” (thân mật, tha thiết), phản ánh diễn biến tâm trạng.
- Hình ảnh hoán dụ, ẩn dụ: trang phục tượng trưng cho văn hoá; “hương đồng gió nội” tượng trưng cho vẻ đẹp chân quê.
- Kết cấu vòng tròn: câu đầu được lặp lại ở cuối, khép lại bài thơ trong nỗi niềm day dứt.
Ý nghĩa và giá trị của bài thơ
Giá trị nội dung: bài thơ không chỉ nói chuyện ăn mặc. Đằng sau lời trách yêu là thái độ trân trọng văn hoá truyền thống và nỗi lo vẻ đẹp thuần hậu của làng quê bị phai nhạt trước lối sống mới. Đây là nét riêng của Nguyễn Bính giữa phong trào Thơ mới.
Ý nghĩa với hôm nay: giữ gìn “chân quê” không có nghĩa là bảo thủ, từ chối cái mới. Điều đáng quý là biết tiếp thu cái hay của thời đại mà không đánh mất bản sắc, cội nguồn của mình. Em có thể liên hệ với việc giữ gìn tà áo dài, tiếng nói, phong tục tốt đẹp của quê hương.
Dàn ý phân tích bài thơ Chân quê
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Bính, “nhà thơ chân quê”; giới thiệu bài thơ và ấn tượng chung.
- Thân bài:
- Khổ 1: sự đổi thay của “em”, tâm trạng hụt hẫng của chàng trai.
- Khổ 2: liệt kê trang phục truyền thống, câu hỏi tu từ, nỗi tiếc nuối.
- Khổ 3: lời van nài tế nhị; thay đổi cách xưng hô.
- Khổ 4: triết lí “hoa chanh nở giữa vườn chanh”, kết cấu vòng tròn, nỗi xót xa.
- Đánh giá nghệ thuật: lục bát, đối lập, hoán dụ, giọng điệu dân gian.
- Kết bài: khẳng định giá trị bài thơ và bài học giữ gìn bản sắc văn hoá.
Lỗi thường gặp khi phân tích “Chân quê”
- Hiểu chàng trai “cổ hủ”, ghét cái mới. Thực ra đó là tình yêu với vẻ đẹp tự nhiên, phù hợp với cội nguồn.
- Hiểu “quê mùa” theo nghĩa tiêu cực. Trong bài thơ, đây là vẻ đẹp mộc mạc, đáng quý.
- Chỉ kể lại nội dung, không chỉ ra tác dụng của biện pháp nghệ thuật (đối lập, câu hỏi tu từ, xưng hô).
- Bỏ qua kết cấu vòng tròn và sắc thái “ít nhiều” ở câu cuối.
Câu hỏi luyện tập
Câu 1. Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp liệt kê ở khổ thơ thứ hai.
Gợi ý: liệt kê các trang phục yếm lụa sồi, dây lưng đũi, áo tứ thân, khăn mỏ quạ, quần nái đen; tác dụng: làm hiện lên vẻ đẹp truyền thống của người con gái quê, thể hiện sự gắn bó, nỗi tiếc nuối của chàng trai, tạo sự đối lập với trang phục ở khổ 1.
Câu 2. Em hiểu thế nào về câu thơ “Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều”?
Gợi ý: “hương đồng gió nội” là hoán dụ cho vẻ đẹp hồn nhiên, chân chất của cô gái và của làng quê; “bay đi ít nhiều” diễn tả sự phai nhạt một phần, thể hiện nỗi xót xa, tiếc nuối nhẹ nhàng mà thấm thía.
Câu 3. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) bày tỏ suy nghĩ về việc giữ gìn bản sắc văn hoá của giới trẻ hôm nay, có liên hệ bài thơ.
Gợi ý: nêu vấn đề; giải thích bản sắc văn hoá; khẳng định cần hội nhập nhưng không hoà tan; dẫn chứng (giữ tiếng Việt trong sáng, trân trọng trang phục truyền thống, lễ hội); liên hệ hình ảnh “hoa chanh nở giữa vườn chanh”; bài học bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Chân quê được viết theo thể thơ gì?
Bài thơ viết theo thể lục bát, gồm 16 câu chia thành 4 khổ, giọng điệu gần với ca dao.
Nội dung chính của bài thơ Chân quê là gì?
Qua lời trách yêu của chàng trai khi cô gái đi tỉnh về thay đổi cách ăn mặc, bài thơ thể hiện tình yêu với vẻ đẹp mộc mạc của làng quê và mong muốn giữ gìn nét đẹp văn hoá truyền thống.
Câu 'Hoa chanh nở giữa vườn chanh' có ý nghĩa gì?
Hoa chanh nở trong vườn chanh là lẽ tự nhiên, hài hoà; câu thơ ngụ ý mỗi người nên giữ vẻ đẹp phù hợp với cội nguồn của mình, như cha mẹ và đôi lứa đều là người 'chân quê'.
Vì sao Nguyễn Bính được gọi là nhà thơ chân quê?
Vì thơ ông gắn bó với làng quê Bắc Bộ: dùng nhiều thể lục bát, chất liệu ca dao, hình ảnh và lời ăn tiếng nói của người nông thôn, thể hiện tình yêu với vẻ đẹp truyền thống.
Kết cấu của bài thơ Chân quê có gì đặc biệt?
Bài thơ có kết cấu vòng tròn: câu 'Hôm qua em đi tỉnh về' xuất hiện ở đầu và lặp lại ở khổ cuối, nhấn mạnh nỗi day dứt, tiếc nuối của chàng trai.