Trả lời nhanh
Phong hóa sinh học là quá trình phá hủy và làm biến đổi đá, khoáng vật dưới tác động của sinh vật như rễ cây, vi sinh vật, địa y, giun, mối, động vật đào hang. Sinh vật vừa phá hủy đá bằng lực cơ học (rễ chen vào khe nứt) vừa bằng tác động hóa học (tiết axit hữu cơ, khí CO2).
Phong hóa sinh học là gì?
Phong hóa là quá trình phá hủy và làm biến đổi đá, khoáng vật ở ngay trên hoặc gần bề mặt Trái Đất. Tuỳ tác nhân gây ra, người ta chia thành ba loại: phong hóa lí học, phong hóa hóa học và phong hóa sinh học.
Trong đó, phong hóa sinh học là kiểu phong hóa mà tác nhân chính là sinh vật. Sinh vật làm đá vỡ vụn (về mặt cơ học) và làm thành phần khoáng vật bị biến đổi (về mặt hóa học). Vì vậy, phong hóa sinh học thường là sự kết hợp của hai kiểu tác động này.
Các tác nhân và cách chúng phá hủy đá
| Tác nhân | Cách tác động | Kiểu tác động |
|---|---|---|
| Rễ cây | Mọc xen vào khe nứt của đá, lớn dần làm khe nứt mở rộng, đá vỡ ra | Cơ học |
| Giun, mối, kiến, chuột, thú đào hang | Đào bới, xới trộn, tạo hang, làm đá và đất tơi vụn | Cơ học |
| Địa y, rêu, tảo bám trên đá | Tiết chất hữu cơ có tính axit, bám chặt rồi làm mục bề mặt đá | Hóa học |
| Vi sinh vật | Phân giải xác sinh vật, sinh ra axit hữu cơ, CO2 làm khoáng vật bị hòa tan, biến đổi | Hóa học |
| Rễ cây (hô hấp, hút dinh dưỡng) | Thải CO2 và axit hữu cơ, hút một số ion từ khoáng vật | Hóa học |
Ví dụ thực tế dễ gặp
- Cây si, cây đa mọc trên tường gạch cũ hoặc đá của đền chùa: rễ chui vào khe, lâu ngày làm tường nứt toác.
- Những mảng rêu, địa y xanh xám bám trên mặt đá núi: chúng tiết axit, khiến lớp đá mặt bị mủn dần.
- Mối làm tổ, giun đất đào hang trong đất đá vụn: làm vật liệu phong hóa tơi xốp, tạo điều kiện cho nước và không khí thấm sâu hơn.
Phong hóa sinh học diễn ra mạnh ở đâu?
Quá trình này mạnh ở những nơi có nhiều sinh vật và điều kiện thuận lợi cho sinh vật phát triển, nghĩa là vùng khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều như rừng nhiệt đới, vùng đồi núi nước ta. Ngược lại, ở hoang mạc khô cằn hay vùng cực băng giá, sinh vật ít nên phong hóa sinh học yếu, thay vào đó nổi trội là phong hóa lí học (do chênh lệch nhiệt độ, băng giá).
Phân biệt ba loại phong hóa
| Loại | Tác nhân chủ yếu | Kết quả |
|---|---|---|
| Phong hóa lí học | Nhiệt độ thay đổi, nước đóng băng trong khe nứt, gió, sóng… | Đá vỡ vụn, thành phần hóa học không đổi |
| Phong hóa hóa học | Nước, khí O2, CO2, các axit… | Khoáng vật bị hòa tan, oxi hóa, biến đổi thành chất khác |
| Phong hóa sinh học | Sinh vật và chất do sinh vật tạo ra | Đá vỡ vụn và/hoặc biến đổi thành phần |
Mẹo nhớ: hỏi “ai là người gây ra?”. Nếu là nhiệt độ, băng, gió → lí học; nếu là nước, khí, axit → hóa học; nếu là cây cối, vi sinh vật, động vật → sinh học.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ nghĩ sinh vật phá đá bằng sức mạnh cơ học. Thực ra phong hóa sinh học còn có tác động hóa học do axit hữu cơ và CO2 của sinh vật.
- Nhầm với phong hóa hóa học. Nếu axit đó do sinh vật tiết ra hoặc phân giải xác sinh vật tạo nên thì vẫn xếp vào phong hóa sinh học; nếu chỉ do nước mưa, khí quyển thì là phong hóa hóa học.
- Cho rằng con người không liên quan. Hoạt động của con người (phá rừng, khai khoáng, xây dựng) có thể làm tăng hoặc giảm các quá trình phong hóa, nhưng khi nói đến “sinh vật” trong khái niệm này, em chủ yếu nhớ đến thực vật, động vật và vi sinh vật.
Ý nghĩa của phong hóa sinh học
Phong hóa sinh học góp phần tạo ra lớp vật liệu vụn bở trên mặt đất, cùng xác sinh vật phân giải thành chất hữu cơ (mùn). Đây là cơ sở để hình thành đất, nên có vai trò quan trọng đối với cây trồng và sự sống. Mặt khác, nó cũng làm hư hại các công trình xây dựng, di tích bằng đá, gạch nếu rêu, cây mọc trên đó không được xử lí.
Bài luyện tập
- Hiện tượng rễ cây đa mọc xuyên qua khe đá làm đá nứt vỡ thuộc loại phong hóa nào?
Đáp án: phong hóa sinh học (tác động cơ học của sinh vật). - Đá ven suối bị nứt vỡ do nước thấm vào khe nứt rồi đóng băng vào mùa đông. Đó có phải phong hóa sinh học không?
Đáp án: Không. Tác nhân là nước đóng băng, nhiệt độ, nên đây là phong hóa lí học. - Vì sao vùng rừng nhiệt đới ẩm có phong hóa sinh học mạnh hơn hoang mạc?
Đáp án: vì nơi đây nhiệt ẩm dồi dào, sinh vật phong phú (rễ cây, vi sinh vật, động vật đất) nên tác động của sinh vật lên đá nhiều hơn; hoang mạc khô nóng, sinh vật nghèo nàn.
Câu hỏi thường gặp
Phong hóa sinh học là gì?
Là quá trình phá hủy và biến đổi đá, khoáng vật dưới tác động của sinh vật như rễ cây, vi sinh vật, địa y, giun, mối, động vật đào hang, bằng cả cách cơ học lẫn hóa học.
Cho ví dụ về phong hóa sinh học?
Rễ cây đa, cây si mọc xen vào khe tường đá làm tường nứt; địa y, rêu tiết axit làm mủn bề mặt đá; mối, giun đào hang làm đất đá tơi vụn.
Phong hóa sinh học khác phong hóa hóa học thế nào?
Phong hóa sinh học có tác nhân là sinh vật (hoặc chất do sinh vật tạo ra), còn phong hóa hóa học chủ yếu do nước, khí oxi, khí cacbonic và các axit trong tự nhiên làm biến đổi khoáng vật.
Phong hóa sinh học mạnh nhất ở khu vực nào?
Ở vùng khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, sinh vật phát triển phong phú như rừng nhiệt đới.