Trả lời nhanh
Tác nhân của quá trình bóc mòn không phải là các lực thuộc nội lực (vận động kiến tạo, động đất, núi lửa, macma). Bóc mòn là quá trình ngoại lực do nước chảy, gió, sóng biển, băng hà và trọng lực làm phá huỷ, cuốn đi vật liệu trên bề mặt Trái Đất. Vì vậy, phương án nào thuộc nội lực hoặc chỉ là kết quả bồi tụ thì đó là đáp án cần chọn.
Lưu ý về đề bài
Câu hỏi này xuất hiện với nhiều bộ phương án khác nhau nên thầy cô không đưa một chữ cái cố định. Thay vào đó, em hãy nắm quy tắc loại trừ dưới đây rồi áp dụng vào đề của mình. Chỉ cần xác định đúng bản chất “bóc mòn”, em sẽ chọn được đáp án trong vài giây.
Bóc mòn là gì?
Bóc mòn là quá trình các tác nhân ngoại lực làm chuyển dời các sản phẩm phong hoá ra khỏi vị trí ban đầu, đồng thời mài mòn bề mặt địa hình. Nó nằm trong nhóm tác động của ngoại lực, cùng với phong hoá, vận chuyển và bồi tụ.
Điểm mấu chốt: bóc mòn làm địa hình hạ thấp, bị san bằng, trong khi nội lực thường làm địa hình nâng lên, uốn nếp, đứt gãy.
Các tác nhân bóc mòn thường gặp
| Tác nhân | Dạng bóc mòn | Ví dụ dễ nhớ |
|---|---|---|
| Nước chảy (sông, suối, nước mưa) | Xâm thực, bào mòn | Thung lũng sông hình chữ V, đất đồi bị rửa trôi |
| Gió | Thổi mòn, mài mòn | Nấm đá ở hoang mạc |
| Sóng biển | Mài mòn | Vách đá, hàm ếch ở bờ biển |
| Băng hà | Khoét mòn | Thung lũng băng hình chữ U |
| Trọng lực | Đổ lở, trượt đất | Sạt lở sườn dốc sau mưa lớn |
Loại trừ phương án: cái nào “không phải” tác nhân bóc mòn?
- Nội lực (vận động nâng lên hạ xuống, uốn nếp, đứt gãy, động đất, núi lửa): không phải tác nhân bóc mòn vì nó tạo ra và làm biến dạng địa hình từ bên trong, không phải từ bên ngoài.
- Quá trình bồi tụ (tích tụ): không phải tác nhân, mà là giai đoạn tiếp theo, khi vật liệu được lắng đọng lại.
- Nhiệt độ thay đổi: là nhân tố chính của phong hoá lí học (đá nứt vỡ tại chỗ), chưa trực tiếp chuyển dời vật liệu. Nếu đề hỏi riêng về bóc mòn và có phương án “nhiệt độ”, em cần cân nhắc thật kĩ theo cách đề diễn đạt.
Phân biệt phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ
- Phong hoá: đá bị phá huỷ, biến đổi tại chỗ (nhiệt độ, nước, sinh vật…).
- Bóc mòn: vật liệu bị cuốn đi, bề mặt bị mài mòn.
- Vận chuyển: vật liệu di chuyển nhờ nước, gió, băng hà…
- Bồi tụ: vật liệu lắng đọng, tạo đồng bằng, bãi bồi, cồn cát.
Mẹo nhớ: “Phá tại chỗ – Bóc đi – Chở đi – Đổ xuống”.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm phong hoá với bóc mòn vì cả hai đều “phá huỷ” đá.
- Cho rằng sinh vật và con người không liên quan. Thực ra hoạt động chặt phá rừng, canh tác trên đất dốc làm bóc mòn mạnh hơn, nhưng tác nhân tự nhiên chính vẫn là nước, gió, sóng, băng.
- Nghĩ rằng núi lửa, động đất “phá” địa hình nên là bóc mòn. Đây là tác động của nội lực.
Luyện tập nhanh
- Thung lũng băng hà hình chữ U do tác nhân nào tạo nên? Đáp án: băng hà, bằng quá trình khoét mòn.
- Động đất có phải tác nhân bóc mòn không? Đáp án: không, vì động đất là biểu hiện của nội lực.
- Hàm ếch ở chân vách đá ven biển do đâu mà có? Đáp án: sóng biển mài mòn chân vách.
Câu hỏi thường gặp
Bóc mòn là quá trình do nội lực hay ngoại lực?
Bóc mòn là quá trình của ngoại lực. Các tác nhân gồm nước chảy, gió, sóng biển, băng hà và trọng lực, làm hạ thấp và san bằng địa hình.
Tác nhân nào không phải của bóc mòn?
Các lực thuộc nội lực như vận động kiến tạo, động đất, núi lửa không phải tác nhân bóc mòn. Bồi tụ cũng là một quá trình khác, không phải tác nhân bóc mòn.
Bóc mòn khác phong hoá ở điểm nào?
Phong hoá là sự phá huỷ, biến đổi đá tại chỗ. Bóc mòn là sự chuyển dời vật liệu đó đi nơi khác và mài mòn bề mặt địa hình.
Bóc mòn tạo ra những dạng địa hình nào?
Ví dụ thung lũng sông hình chữ V, thung lũng băng hà hình chữ U, nấm đá ở hoang mạc, vách và hàm ếch ở bờ biển.