Trả lời nhanh
Muốn chỉ ra nét độc đáo trong cách kết hợp từ ngữ, em làm theo bốn bước: (1) xác định cụm từ kết hợp lạ; (2) so với cách kết hợp thông thường; (3) nêu hiệu quả biểu đạt: gợi hình, gợi cảm, tạo ấn tượng; (4) liên hệ nội dung, cảm xúc của câu thơ, câu văn. Điểm mấu chốt là phải trả lời được: “vì sao tác giả không dùng cách nói quen thuộc?”.
Lưu ý: đề bài này thường cho vài câu thơ, câu văn rồi yêu cầu phân tích cách kết hợp từ. Vì các câu cụ thể có thể khác nhau tuỳ sách và tuỳ đề, trang này hướng dẫn phương pháp và phân tích các ví dụ do thầy cô chọn. Em hãy áp dụng cùng quy trình cho đúng đề của mình.
Thế nào là cách kết hợp từ ngữ độc đáo?
Trong tiếng Việt, mỗi từ có những “bạn đồng hành” quen thuộc. Ta nói “tắt đèn”, “nước trong”, “tiếng khóc buồn”. Cách kết hợp độc đáo là khi nhà văn, nhà thơ ghép những từ ít khi đi cùng nhau, hoặc dùng từ theo nghĩa mới, để tạo hiệu quả nghệ thuật.
Sự “lạ” này phải có lí do. Nếu chỉ lạ mà không gợi thêm điều gì thì đó là dùng từ sai, không phải sáng tạo.
Quy trình 4 bước phân tích
- Tìm “điểm lạ”. Gạch chân từ hoặc cụm từ khiến em thấy khác thường: động từ đi với danh từ không quen, tính từ đi với từ chỉ âm thanh, từ láy đặt vào vị trí bất ngờ.
- So sánh với cách nói thông thường. Thử thay bằng từ quen thuộc rồi xem câu mất đi điều gì.
- Gọi tên biện pháp (nếu có). Có thể là ẩn dụ, nhân hoá, chuyển đổi cảm giác (ẩn dụ chuyển đổi cảm giác), đảo ngữ, từ láy tượng hình…
- Nêu tác dụng gắn với nội dung. Cách kết hợp ấy làm hiện lên hình ảnh nào, bộc lộ tâm trạng, thái độ nào của tác giả?
Các kiểu kết hợp từ ngữ độc đáo thường gặp
| Kiểu kết hợp | Dấu hiệu nhận biết | Hiệu quả thường có |
|---|---|---|
| Động từ mạnh + danh từ chỉ cảnh vật | “xiên”, “đâm”, “rạch”… đi với đất, mây, trời | Tạo sức sống, tư thế ngang tàng cho thiên nhiên |
| Chuyển đổi cảm giác | Âm thanh được “nếm”, màu sắc được “nghe” | Làm cảm xúc thêm tinh tế, gợi nhiều giác quan |
| Nhân hoá bằng động từ, tính từ của người | Nắng “lười”, gió “thở dài” | Cảnh vật có hồn, thể hiện tâm trạng người viết |
| Dùng từ cũ, từ Hán Việt trong tổ hợp mới | Cụm cô đọng như “thu thuỷ”, “xuân sơn” | Tạo vẻ cổ điển, trang nhã, giàu hình ảnh |
| Kết hợp trái nghĩa hoặc mâu thuẫn | “im lặng ồn ào”, “nỗi buồn vui” | Diễn tả tâm trạng phức tạp, nghịch lí |
Ví dụ phân tích mẫu
Ví dụ 1: “Xiên ngang mặt đất rêu từng đám, / Đâm toạc chân mây đá mấy hòn” (Hồ Xuân Hương)
- Điểm lạ: các động từ “xiên”, “đâm toạc” vốn chỉ hành động mạnh, thường dùng với vật nhọn, lại làm vị ngữ cho rêu và đá.
- So với cách nói thường: nếu viết “rêu mọc trên đất, đá chồng lên nhau” thì chỉ là tả cảnh yên tĩnh.
- Tác dụng: rêu, đá như đang vùng lên, phá vỡ không gian. Từ đó hiện ra sức sống mãnh liệt và cá tính bướng bỉnh của người viết.
Ví dụ 2: “Làn thu thuỷ, nét xuân sơn” (Nguyễn Du)
- Điểm lạ: không nói “đôi mắt”, “đôi lông mày” mà dùng hình ảnh nước mùa thu, núi mùa xuân; “làn” và “nét” là những từ đo đếm thanh mảnh, mềm mại.
- Tác dụng: mắt trong, sáng, gợn nhẹ như nước thu; mày thanh, xanh như núi xuân. Vẻ đẹp được gợi bằng thiên nhiên, vừa sang trọng, vừa ước lệ tinh tế.
Ví dụ 3: “Tôi muốn tắt nắng đi” (Xuân Diệu)
- Điểm lạ: “tắt” thường đi với lửa, đèn; ở đây đi với “nắng”, thứ không ai tắt được.
- Tác dụng: bộc lộ khát vọng phi lí nhưng đầy hấp dẫn là níu thời gian, giữ lại màu sắc và hương sắc cuộc sống. Cách nói cho thấy lòng yêu đời cuồng nhiệt.
Ví dụ 4 (câu tự đặt): “Tiếng cười của em bé trong veo như nước suối”
- Điểm lạ: “trong veo” thường tả nước, không tả âm thanh.
- Tác dụng: chuyển từ thính giác sang thị giác, giúp người đọc cảm nhận tiếng cười thuần khiết, không vẩn đục.
Mẫu đoạn văn ngắn để em tham khảo cách trình bày
Trong câu thơ “Tôi muốn tắt nắng đi”, Xuân Diệu đã kết hợp động từ “tắt” với danh từ “nắng”, một cách dùng vượt khỏi thói quen ngôn ngữ vì “tắt” vốn đi với đèn, lửa. Sự kết hợp bất ngờ ấy biến ánh nắng thành thứ có thể điều khiển theo ý muốn con người, từ đó thể hiện khát vọng níu giữ sắc màu và thời gian của cái tôi yêu đời, sợ phai tàn. Nhờ cách dùng từ này, câu thơ ngắn mà chứa nhiều cảm xúc mạnh mẽ.
Em có thể dùng khung “điểm lạ – so sánh – tác dụng” cho mọi trường hợp khác.
Lỗi thường gặp khi làm bài
- Chỉ chép lại câu thơ hoặc diễn xuôi mà không chỉ ra từ nào độc đáo.
- Nhận xét chung chung như “hay”, “đẹp”, “sinh động” mà không nói đẹp ở đâu, vì sao.
- Gọi sai biện pháp: nhầm nhân hoá với ẩn dụ, nhầm chuyển đổi cảm giác với so sánh.
- Quên gắn với nội dung nên phân tích tách rời hoàn cảnh, tâm trạng.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ công thức: “Lạ ở đâu – khác gì – để làm gì”. Nếu bài viết của em trả lời đủ ba ý này cho mỗi trường hợp thì đã đạt phần lớn yêu cầu.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Phân tích cách kết hợp trong câu tự đặt: “Buổi sáng đổ vàng lên mái phố.”
Gợi ý: “đổ” thường đi với nước, chất lỏng; “vàng” là màu nhưng đứng như danh từ chỉ chất liệu. Cách nói biến ánh nắng thành dòng chất lỏng tràn đầy, gợi cảm giác ấm áp, rực rỡ, buổi sáng như đang rót ánh sáng xuống phố.
Bài 2. Câu “Nỗi nhớ mặn chát trong lòng người xa quê” có gì độc đáo?
Gợi ý: “mặn chát” là vị giác, dùng để diễn tả nỗi nhớ (cảm xúc). Đây là sự chuyển đổi cảm giác, làm nỗi nhớ trở nên cụ thể, nặng nề, xót xa như vị muối của nước mắt.
Bài 3. Thay “tắt nắng” bằng “ngăn nắng lại” trong câu của Xuân Diệu thì khác gì?
Gợi ý: “ngăn nắng lại” hợp lí hơn nhưng mất đi sự táo bạo, mất tính dứt khoát và khát vọng mãnh liệt của chữ “tắt”. Vì vậy cách dùng gốc có sức biểu cảm mạnh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cách kết hợp từ ngữ độc đáo khác dùng từ sai ở điểm nào?
Kết hợp độc đáo tạo ra hiệu quả nghệ thuật, người đọc hiểu được ý và cảm xúc mới. Dùng sai từ thì gây khó hiểu hoặc phi logic mà không đem lại giá trị biểu đạt nào.
Làm thế nào để nhận ra một cách kết hợp từ ngữ là lạ?
Em thử thay từ bằng cách nói thông thường rồi so sánh. Nếu cụm từ ban đầu khiến em chú ý, bất ngờ, hoặc thấy từ đi cùng nhau ít gặp, đó thường là điểm độc đáo.
Bài phân tích cần có những ý nào?
Cần nêu cụm từ độc đáo, chỉ ra điểm khác với cách dùng thông thường, gọi tên biện pháp nếu có, rồi nói tác dụng gắn với nội dung và cảm xúc của tác phẩm.
Chuyển đổi cảm giác có phải là một kiểu kết hợp từ ngữ độc đáo không?
Có. Đó là cách dùng từ chỉ cảm giác này để diễn tả cảm giác khác, ví dụ dùng vị giác để nói về nỗi nhớ hay thị giác để nói về âm thanh.