Trả lời nhanh
Trên Trái Đất có ngày và đêm là nhờ Trái Đất có dạng hình cầu và tự quay quanh trục của nó. Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất: nửa hướng về Mặt Trời là ban ngày, nửa còn lại là ban đêm. Do Trái Đất quay liên tục, một địa điểm lần lượt đi qua cả hai nửa, nên ngày và đêm luân phiên nhau.
Giải thích: vì sao có ngày và đêm?
Muốn có ngày – đêm luân phiên, cần hội đủ hai điều kiện. Thiếu một trong hai thì hiện tượng này không xảy ra như ta thấy.
- Trái Đất có dạng hình cầu: ánh sáng Mặt Trời đi theo đường thẳng nên chỉ chiếu sáng được nửa hướng về phía Mặt Trời. Nửa bên kia nằm trong bóng tối của chính Trái Đất.
- Trái Đất tự quay quanh trục: Trái Đất quay từ tây sang đông, nên các địa điểm lần lượt đi từ nửa được chiếu sáng sang nửa tối rồi quay lại.
Thời gian Trái Đất tự quay một vòng quanh trục là khoảng 24 giờ (quy ước tròn một ngày đêm). Vì vậy, cứ khoảng 24 giờ thì một nơi trên Trái Đất trải qua đủ một lần ngày và một lần đêm.
Loại trừ những cách trả lời dễ nhầm
Khi gặp câu hỏi này, học sinh hay chọn nhầm các ý sau. Hãy nhớ rằng mỗi chuyển động của Trái Đất gây ra một hệ quả riêng.
| Ý dễ nhầm | Vì sao chưa đúng | Hệ quả thật sự của nó |
|---|---|---|
| Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời | Chuyển động này mất khoảng 365 ngày, không tạo ra chu kỳ ngày – đêm 24 giờ. | Các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo mùa |
| Mặt Trời quay quanh Trái Đất | Sai về bản chất: Trái Đất mới là hành tinh quay quanh Mặt Trời. Chuyển động “mọc – lặn” của Mặt Trời chỉ là chuyển động biểu kiến do Trái Đất tự quay. | — |
| Trục Trái Đất nghiêng | Trục nghiêng không tạo ra ngày đêm. Nó chỉ làm độ dài ngày và đêm khác nhau theo mùa và theo vĩ độ. | Ngày đêm dài ngắn khác nhau, các mùa |
Mẹo nhớ: “Tự quay → ngày đêm; quay quanh Mặt Trời → bốn mùa”. Thấy chữ “ngày và đêm” thì nghĩ ngay tới chuyển động tự quay.
Hệ quả khác của sự tự quay của Trái Đất
- Giờ khác nhau giữa các nơi: cùng một lúc, nơi này là ban ngày thì nơi khác là ban đêm. Người ta chia Trái Đất thành 24 múi giờ, mỗi múi rộng 15° kinh tuyến (360° : 24 = 15°). Việt Nam nằm ở múi giờ số 7.
- Lệch hướng chuyển động của các vật thể: ở bán cầu Bắc, vật chuyển động bị lệch về bên phải; ở bán cầu Nam, bị lệch về bên trái so với hướng chuyển động.
Lỗi sai thường gặp
- Viết “nhờ Trái Đất quay quanh Mặt Trời” – đây là nguyên nhân của các mùa, không phải của ngày đêm.
- Chỉ nhắc tới “tự quay” mà quên điều kiện Trái Đất có dạng hình cầu. Nếu trả lời tự luận, nên nêu đủ cả hai ý.
- Hiểu nhầm rằng nửa tối là do Mặt Trời “đi mất”. Thực ra Mặt Trời vẫn chiếu sáng, chỉ là nửa đó bị Trái Đất che khuất.
Bài luyện tập
Câu 1. Nếu Trái Đất vẫn hình cầu nhưng không tự quay quanh trục thì một địa điểm trên Trái Đất có còn ngày – đêm luân phiên theo chu kỳ 24 giờ không?
Đáp án: Không. Khi đó một nửa Trái Đất luôn hướng về Mặt Trời (ngày kéo dài), nửa kia luôn tối; chu kỳ ngày – đêm không còn như hiện nay.
Câu 2. Chuyển động nào của Trái Đất làm cho Mặt Trời nhìn từ mặt đất có vẻ mọc ở phía đông và lặn ở phía tây?
Đáp án: Sự tự quay quanh trục của Trái Đất theo hướng từ tây sang đông, nên ta thấy Mặt Trời di chuyển biểu kiến ngược lại, từ đông sang tây.
Câu 3. Ví dụ tự đặt: khi ở Hà Nội (múi giờ số 7) là 12 giờ trưa thì ở London (múi giờ số 0) là mấy giờ?
Đáp án: Hà Nội nhanh hơn London 7 giờ, nên ở London là 12 − 7 = 5 giờ sáng cùng ngày. Ở London lúc đó trời mới sáng, còn Hà Nội đã giữa trưa.
Ghi nhớ
Ngày và đêm xuất hiện vì Trái Đất hình cầu (chỉ được chiếu sáng một nửa) và liên tục tự quay quanh trục (làm các nơi lần lượt qua nửa sáng, nửa tối). Chuyển động quanh Mặt Trời và độ nghiêng của trục lo phần còn lại: các mùa và độ dài ngày đêm.
Câu hỏi thường gặp
Trên Trái Đất có ngày và đêm là nhờ vào điều gì?
Nhờ Trái Đất có dạng hình cầu và tự quay quanh trục. Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa Trái Đất, còn Trái Đất quay nên các nơi luân phiên có ngày và đêm.
Trái Đất quay quanh Mặt Trời có gây ra ngày và đêm không?
Không. Chuyển động quanh Mặt Trời kéo dài khoảng 365 ngày và gây ra các mùa. Ngày đêm luân phiên do chuyển động tự quay, chu kỳ khoảng 24 giờ.
Trái Đất tự quay theo hướng nào?
Trái Đất tự quay từ tây sang đông, vì vậy ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây.
Một vòng tự quay của Trái Đất mất bao lâu?
Khoảng 24 giờ theo cách tính tròn một ngày đêm. Con số này cũng là cơ sở để chia Trái Đất thành 24 múi giờ.