Trả lời nhanh
Bài 22 yêu cầu vẽ biểu đồ đường với ba đường: dân số, sản lượng lương thực và bình quân lương thực theo đầu người của Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 1995 – 2002, lấy năm 1995 làm 100%. Kết quả cho thấy sản lượng lương thực tăng nhanh nhất (131,1%), dân số tăng chậm nhất (108,2%), nên bình quân lương thực đầu người tăng lên 121,2%.
Số liệu của bảng 22.1
Bảng cho tốc độ tăng của ba chỉ tiêu ở Đồng bằng sông Hồng, tính theo đơn vị % và lấy năm 1995 làm gốc (100%).
| Chỉ tiêu | 1995 | 1998 | 2000 | 2002 |
|---|---|---|---|---|
| Dân số | 100,0 | 103,5 | 105,6 | 108,2 |
| Sản lượng lương thực | 100,0 | 117,7 | 128,6 | 131,1 |
| Bình quân lương thực theo đầu người | 100,0 | 113,8 | 121,8 | 121,2 |
Vì cả ba chỉ tiêu đều là số tương đối (%) có chung năm gốc, ta đặt chúng trên cùng một hệ trục để so sánh được tốc độ tăng của từng chỉ tiêu.
Cách vẽ biểu đồ đường (từng bước)
- Kẻ hệ trục. Trục tung ghi tốc độ tăng (%), chia từ 100 đến khoảng 135, mỗi vạch 5%. Trục hoành ghi năm: 1995, 1998, 2000, 2002.
- Chia khoảng cách năm đúng tỉ lệ. Từ 1995 đến 1998 là 3 năm, từ 1998 đến 2000 và từ 2000 đến 2002 đều là 2 năm. Vì vậy khoảng cách giữa các mốc không bằng nhau, đây là chỗ nhiều bạn dễ vẽ sai.
- Chấm điểm và nối. Cả ba đường cùng xuất phát từ điểm 100 của năm 1995. Chấm từng giá trị rồi nối bằng nét liền, mỗi đường dùng một màu hoặc một kiểu nét khác nhau.
- Ghi số liệu. Ghi giá trị tại các điểm mốc để người xem đối chiếu nhanh.
- Chú giải và tên biểu đồ. Tên biểu đồ ghi ở dưới hoặc trên, nêu rõ nội dung, vùng và giai đoạn: «Biểu đồ tốc độ tăng dân số, sản lượng lương thực và bình quân lương thực theo đầu người ở Đồng bằng sông Hồng, giai đoạn 1995 – 2002».
Nhận xét biểu đồ
- Cả ba chỉ tiêu đều tăng so với năm 1995.
- Sản lượng lương thực tăng nhanh nhất: từ 100% lên 131,1%, tức tăng 31,1%.
- Dân số tăng chậm nhất: chỉ tăng 8,2% sau 7 năm.
- Bình quân lương thực theo đầu người tăng 21,2%, nằm giữa hai đường còn lại. Đường này tăng nhanh đến năm 2000 rồi giảm nhẹ ở năm 2002 (121,8% xuống 121,2%).
Vì sao có chỗ giảm nhẹ? Trong giai đoạn 2000 – 2002, dân số tăng thêm 2,6 điểm phần trăm, còn sản lượng lương thực chỉ tăng thêm 2,5 điểm. Sản lượng tăng chậm hơn dân số một chút nên bình quân đầu người không tăng thêm nữa. Đây là mối quan hệ cơ bản: bình quân lương thực tăng khi sản lượng tăng nhanh hơn dân số và ngược lại.
Trả lời câu hỏi thảo luận
a) Thuận lợi và khó khăn trong sản xuất lương thực
Thuận lợi:
- Đất phù sa màu mỡ, địa hình bằng phẳng, diện tích lớn, thích hợp cho trồng lúa quy mô lớn.
- Khí hậu có mùa đông lạnh, nguồn nước dồi dào từ hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình, cho phép thâm canh, tăng vụ.
- Lao động đông, có kinh nghiệm và trình độ thâm canh cao nhất cả nước.
- Thủy lợi, giống, phân bón và kĩ thuật canh tác phát triển; thị trường tiêu thụ rộng.
Khó khăn:
- Đất canh tác bình quân đầu người rất thấp, ít còn khả năng mở rộng.
- Công nghiệp hóa, đô thị hóa làm thu hẹp đất lúa; một số vùng đất trong đê bị bạc màu.
- Thiên tai thất thường như bão, lũ, hạn hán, rét đậm kéo dài.
- Thu nhập từ trồng lúa còn thấp, nông dân thiếu vốn đầu tư.
b) Vai trò của vụ đông
Vụ đông (từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau) có thời tiết lạnh, khô, hay biến động nên không hợp với lúa nước. Nhờ đưa vào các giống ngô chịu rét, chịu hạn năng suất cao cùng khoai tây, su hào, cà rốt, súp lơ… vụ đông trở thành vụ sản xuất chính. Nó vừa tăng nguồn lương thực và thực phẩm, vừa cung cấp thức ăn cho chăn nuôi, vừa giúp đa dạng hóa cơ cấu cây trồng và tăng thu nhập.
c) Giảm tỉ lệ gia tăng dân số có ảnh hưởng gì?
Khi dân số tăng chậm lại, áp lực lên đất đai và lương thực giảm đi. Bình quân lương thực đầu người nhờ đó tăng lên, an ninh lương thực của vùng được bảo đảm tốt hơn và còn dư để xuất khẩu một phần.
Những lỗi thường gặp khi làm bài
- Chọn biểu đồ cột thay vì biểu đồ đường: đề yêu cầu thể hiện tốc độ tăng qua nhiều năm nên chọn biểu đồ đường.
- Chia khoảng cách năm đều nhau dù các mốc cách nhau 3 năm và 2 năm.
- Quên ghi đơn vị (%), quên chú giải hoặc tên biểu đồ.
- Nhận xét chỉ đọc số mà không so sánh ba đường với nhau, hoặc không giải thích nguyên nhân.
Luyện tập nhanh
- Từ bảng 22.1, năm 2002 sản lượng lương thực gấp bao nhiêu lần năm 1995? Đáp án: khoảng 1,31 lần.
- Kiểm tra: bình quân lương thực đầu người năm 2002 (%) = sản lượng ÷ dân số × 100 = 131,1 ÷ 108,2 × 100 ≈ 121,2%. Kết quả khớp với bảng, cho thấy ba chỉ tiêu liên hệ chặt chẽ.
- Nếu dân số tiếp tục tăng nhanh hơn sản lượng lương thực thì bình quân lương thực đầu người sẽ thay đổi thế nào? Đáp án: giảm.
Muốn luyện thêm, bạn có thể xem phần vở bài tập Địa lí 9 bài 22 và sách bài tập Địa lí 9 bài 22.
Câu hỏi thường gặp
Bài 22 Địa lí 9 nên vẽ biểu đồ gì?
Nên vẽ biểu đồ đường vì đề yêu cầu thể hiện tốc độ tăng của ba chỉ tiêu qua nhiều năm, lấy năm 1995 làm 100%.
Khoảng cách các năm trên trục hoành có đều nhau không?
Không. Các mốc 1995, 1998, 2000, 2002 cách nhau lần lượt 3, 2 và 2 năm nên phải chia đúng tỉ lệ.
Vì sao bình quân lương thực đầu người năm 2002 lại giảm nhẹ?
Vì giai đoạn 2000 – 2002 sản lượng lương thực chỉ tăng thêm 2,5 điểm phần trăm, trong khi dân số tăng thêm 2,6 điểm.
Điểm xuất phát của ba đường trên biểu đồ ở đâu?
Cả ba đường cùng bắt đầu từ giá trị 100% của năm 1995 vì đây là năm gốc.