Trả lời nhanh
Kiến trúc thời Nguyễn nổi bật ở bốn mảng: kinh thành Huế (Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm Thành), hệ thống thành quách ở các tỉnh theo kiểu Vauban, lăng tẩm của các vua (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Khải Định) và nhà ở – đình chùa dân gian. Đặc điểm chung là quy mô lớn, hài hoà với thiên nhiên, kết hợp truyền thống Việt với ảnh hưởng Trung Hoa và phương Tây.
Bối cảnh: vì sao thời Nguyễn xây dựng nhiều công trình lớn?
Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, lập ra triều Nguyễn và định đô ở Phú Xuân (Huế). Đất nước thống nhất từ Bắc đến Nam nên triều đình cần một kinh đô quy mô, hệ thống thành trì để củng cố quyền lực và phòng thủ.
Vì vậy các vua đầu triều, nhất là Gia Long và Minh Mạng, huy động nhiều nhân công, vật liệu để xây kinh thành, thành tỉnh, đàn miếu, lăng tẩm. Đây là lí do kiến trúc giai đoạn này vừa đồ sộ vừa mang nặng tính cung đình.
Những nét chính của kiến trúc thời Nguyễn
1. Kinh thành Huế – công trình tiêu biểu nhất
- Thời gian xây: khởi công năm 1805 thời Gia Long, tiếp tục hoàn thiện dưới thời Minh Mạng.
- Bố cục: ba vòng thành lồng nhau – Kinh thành (ngoài cùng), Hoàng thành (nơi có các cung điện, miếu thờ) và Tử Cấm Thành (nơi ở của vua và hoàng gia).
- Kĩ thuật: thành xây theo kiểu Vauban của châu Âu (có hào, pháo đài, góc cạnh để phòng thủ), nhưng vị trí và hướng lại chọn theo phong thuỷ: nhìn ra sông Hương, lấy núi Ngự Bình làm tiền án.
- Công trình trong Hoàng thành: Ngọ Môn, điện Thái Hoà (nơi vua thiết triều), Thế Miếu, Hiển Lâm Các cùng chín đỉnh đồng (Cửu đỉnh) đúc năm 1835.
2. Thành quách ở các tỉnh
Ngoài kinh đô, triều Nguyễn xây hoặc tu bổ nhiều thành ở các trấn, tỉnh như Hà Nội, Nam Định, Sơn Tây, Gia Định… Phần lớn thành có hình vuông hoặc gần vuông, tường gạch hoặc đá ong, có hào bao quanh, thể hiện ảnh hưởng của kiến trúc quân sự Vauban. Những thành này vừa là trung tâm hành chính vừa là căn cứ phòng thủ của triều đình.
3. Lăng tẩm của các vua
Lăng tẩm là thành tựu kiến trúc đặc sắc: mỗi lăng như một quần thể gồm cung điện, hồ nước, đình tạ, rừng thông, đặt giữa cảnh núi non.
| Lăng | Nhà vua | Nét riêng dễ nhớ |
|---|---|---|
| Thiên Thọ | Gia Long | Quy mô lớn, giản dị, hoà vào núi đồi |
| Hiếu | Minh Mạng | Bố cục chặt chẽ, đối xứng, cân đối theo trục chính |
| Xương | Thiệu Trị | Kế thừa phong cách lăng Minh Mạng |
| Khiêm | Tự Đức | Thơ mộng, như một khu vườn với hồ, đình tạ |
| Ứng | Khải Định | Xây năm 1920–1931, kết hợp Đông – Tây, dùng xi măng, sắt thép, trang trí sành sứ |
4. Kiến trúc tôn giáo, đàn miếu và dân gian
- Đàn Nam Giao (nơi vua tế trời), Văn Miếu Huế, nhiều chùa, miếu được xây mới hoặc trùng tu, tiêu biểu là chùa Thiên Mụ với tháp Phước Duyên.
- Nhà rường Huế bằng gỗ, mái ngói, có vườn bao quanh – kiểu nhà ở dân gian nổi tiếng của vùng đất cố đô.
- Ở các làng quê, đình làng, chùa, nhà thờ họ tiếp tục được xây dựng theo truyền thống.
Đặc điểm chung và giá trị
- Quy mô lớn, quy hoạch chặt chẽ theo trục và có sự đối xứng.
- Hài hoà với thiên nhiên: sông, núi, hồ, cây xanh là một phần của công trình.
- Tiếp thu có chọn lọc: kĩ thuật thành Vauban của phương Tây, quan niệm phong thuỷ và bố cục cung điện kiểu phương Đông, trang trí mang bản sắc Việt.
- Giá trị lâu dài: Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới năm 1993.
Mẹo nhớ nhanh
Nhớ câu: “Thành – Lăng – Đàn – Nhà”. Thành (kinh thành và thành tỉnh), Lăng (năm lăng vua), Đàn miếu chùa, Nhà rường dân gian. Khi trả lời tự luận, chỉ cần nêu ý chính từng nhóm kèm một công trình tiêu biểu là đủ điểm.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm kinh thành Huế với Tử Cấm Thành: Kinh thành là vòng ngoài cùng, Tử Cấm Thành là khu trong cùng dành cho vua.
- Cho rằng kinh thành Huế hoàn toàn theo kiểu Trung Hoa: thực tế phần thành luỹ chịu ảnh hưởng Vauban.
- Gán lăng Khải Định cho phong cách truyền thống thuần tuý: đây là công trình pha trộn Đông – Tây rõ nhất.
Luyện tập
Câu 1. Kinh thành Huế gồm những vòng thành nào?
Đáp án: Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm Thành.
Câu 2. Lăng nào thể hiện rõ sự kết hợp kiến trúc Đông – Tây?
Đáp án: Lăng Khải Định (lăng Ứng), vì dùng vật liệu xi măng, sắt thép và trang trí pha trộn phong cách.
Câu 3. Vì sao nói thành quách thời Nguyễn chịu ảnh hưởng phương Tây?
Đáp án: Nhiều thành, trong đó có kinh thành Huế, xây theo kiểu Vauban: hào sâu, tường thành có pháo đài, thuận lợi cho phòng thủ bằng hoả khí.
Câu hỏi thường gặp
Công trình kiến trúc tiêu biểu nhất thời Nguyễn là gì?
Là quần thể kinh thành Huế gồm Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm Thành, khởi công năm 1805 thời Gia Long và được hoàn thiện dưới thời Minh Mạng.
Kiến trúc thời Nguyễn có ảnh hưởng phương Tây không?
Có. Các thành quách xây theo kiểu Vauban, và lăng Khải Định đầu thế kỉ XX dùng xi măng, sắt thép cùng trang trí pha trộn Đông – Tây.
Triều Nguyễn có những lăng tẩm nào nổi tiếng?
Gồm lăng Gia Long (Thiên Thọ), Minh Mạng (Hiếu), Thiệu Trị (Xương), Tự Đức (Khiêm) và Khải Định (Ứng), đều ở vùng Huế.
Cố đô Huế được UNESCO công nhận khi nào?
Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới vào năm 1993.