Trả lời nhanh
Trong cách mạng công nghiệp lần thứ hai (nửa sau thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX), phát minh trong lĩnh vực năng lượng, tiêu biểu là điện (máy phát điện, động cơ điện, đèn điện), có ý nghĩa và tác động lớn nhất. Điện là nguồn năng lượng sạch tại nơi dùng, dễ truyền tải, giúp sản xuất hàng loạt, thúc đẩy nhiều ngành mới và thay đổi đời sống con người.
Bối cảnh: vì sao có cách mạng công nghiệp lần thứ hai?
Sau cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, các nước tư bản như Anh, Mỹ, Đức, Pháp đã có nền sản xuất máy móc phát triển. Nhu cầu về năng lượng mạnh hơn, linh hoạt hơn máy hơi nước ngày càng lớn. Những tiến bộ của khoa học (vật lí, hoá học) từ đầu thế kỷ XIX tạo cơ sở để con người tạo ra và sử dụng điện, dầu mỏ một cách hiệu quả.
Vì thế, giai đoạn này gọi là cuộc cách mạng của điện và động cơ đốt trong, khác với cuộc cách mạng của hơi nước và than đá trước đó.
Những phát minh tiêu biểu của cách mạng công nghiệp lần thứ hai
| Lĩnh vực | Thành tựu tiêu biểu |
|---|---|
| Năng lượng | Máy phát điện, động cơ điện, truyền tải điện; sử dụng dầu mỏ, khí đốt |
| Chiếu sáng, thông tin | Bóng đèn sợi đốt (Ê-đi-xơn), điện thoại (Graham Bell), vô tuyến điện |
| Giao thông | Động cơ đốt trong, ô tô, máy bay, tàu điện |
| Luyện kim, hoá chất | Luyện thép số lượng lớn (lò Bét-xơ-me), công nghiệp hoá chất, phân bón |
| Tổ chức sản xuất | Dây chuyền sản xuất hàng loạt (tiêu biểu trong ngành ô tô ở Mỹ) |
Vì sao phát minh trong lĩnh vực năng lượng (điện) quan trọng nhất?
- Là nền tảng của nhiều ngành khác: đèn điện, điện thoại, tàu điện, máy công cụ chạy điện đều cần điện.
- Dễ truyền tải: điện được sản xuất ở nhà máy rồi dẫn qua dây tới xưởng, nhà ở; máy hơi nước thì phải đặt ngay cạnh máy móc, cồng kềnh.
- Dễ chuyển hoá: điện chuyển thành cơ năng, quang năng, nhiệt năng, nên dùng được ở mọi nơi.
- Năng suất cao: động cơ điện nhỏ gọn, mạnh, giúp nhà máy bố trí linh hoạt và sản xuất liên tục cả ban đêm nhờ chiếu sáng.
Ý nghĩa và tác động của việc phát minh ra điện
1. Về kinh tế
- Tăng mạnh năng suất lao động, sản xuất hàng loạt, sản lượng công nghiệp tăng nhanh.
- Hình thành các ngành mới: điện lực, điện tử – viễn thông, chế tạo ô tô, hoá chất.
- Thúc đẩy tập trung sản xuất và tư bản, xuất hiện các công ty độc quyền lớn; chủ nghĩa tư bản chuyển dần sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa.
2. Về xã hội
- Giai cấp công nhân đông hơn, tập trung ở các trung tâm công nghiệp; đô thị phát triển nhanh.
- Đời sống thay đổi: đèn điện, tàu điện, điện thoại, máy móc gia dụng làm cuộc sống tiện nghi hơn.
- Mâu thuẫn giữa tư sản và vô sản gay gắt hơn, phong trào công nhân phát triển.
3. Về quan hệ quốc tế
- Nhu cầu nguyên liệu, thị trường tăng, các nước tư bản đẩy mạnh xâm chiếm thuộc địa.
- Giao thông, thông tin phát triển giúp các khu vực trên thế giới gắn kết chặt chẽ hơn.
So sánh nhanh với cách mạng công nghiệp lần thứ nhất
| Tiêu chí | Lần thứ nhất | Lần thứ hai |
|---|---|---|
| Thời gian | Từ nửa sau thế kỷ XVIII | Nửa sau thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX |
| Nguồn năng lượng chính | Hơi nước, than đá | Điện, dầu mỏ, khí đốt |
| Ngành tiêu biểu | Dệt, luyện kim, giao thông bằng hơi nước | Điện lực, hoá chất, ô tô, thông tin liên lạc |
Mẹo nhớ: lần 1 = “hơi nước”, lần 2 = “điện”. Thấy từ khoá “điện”, “động cơ đốt trong”, “dây chuyền” thì nghĩ ngay đến lần thứ hai.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm với máy hơi nước: máy hơi nước của Giêm Oát là thành tựu của cuộc cách mạng lần thứ nhất.
- Hiểu “phát minh ra điện” là một người làm ra điện: điện là hiện tượng tự nhiên; điều con người làm được là nghiên cứu, tạo ra máy phát điện, động cơ điện và đưa điện vào sản xuất, đời sống.
- Chỉ nêu tác động tích cực: khi làm bài tự luận nên nêu cả hệ quả xã hội như mâu thuẫn giai cấp, chạy đua thuộc địa.
Luyện tập
- Câu 1. Nguồn năng lượng nào trở thành nguồn năng lượng mới nổi bật trong cách mạng công nghiệp lần thứ hai?
Đáp án: Điện (cùng dầu mỏ, khí đốt). - Câu 2. Nêu hai ưu điểm của điện so với hơi nước.
Gợi ý: dễ truyền tải đi xa; dễ chuyển hoá thành nhiều dạng năng lượng, thiết bị nhỏ gọn hơn. - Câu 3. Việc sử dụng điện tác động thế nào đến đời sống đô thị?
Gợi ý: có đèn chiếu sáng ban đêm, tàu điện, điện thoại; đô thị mở rộng, hoạt động kinh tế – văn hoá sôi động hơn.
Tóm tắt để ghi nhớ
Phát minh trong lĩnh vực năng lượng, nổi bật là điện, mở đầu kỷ nguyên mới cho sản xuất công nghiệp. Nhờ điện, năng suất tăng, nhiều ngành mới ra đời, đời sống thay đổi, đồng thời làm sâu sắc thêm mâu thuẫn xã hội và cuộc cạnh tranh thuộc địa giữa các nước tư bản.
Câu hỏi thường gặp
Trong cách mạng công nghiệp lần thứ hai, phát minh trong lĩnh vực nào có ý nghĩa và tác động lớn nhất?
Lĩnh vực năng lượng, tiêu biểu là điện (máy phát điện, động cơ điện, đèn điện), vì điện là nền tảng cho nhiều ngành sản xuất và thay đổi đời sống.
Cách mạng công nghiệp lần thứ hai diễn ra khi nào?
Khoảng từ nửa sau thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, với đặc trưng là điện, dầu mỏ và động cơ đốt trong.
Điện khác máy hơi nước ở điểm nào?
Điện dễ truyền tải đi xa, chuyển hoá thành nhiều dạng năng lượng, thiết bị gọn hơn; máy hơi nước cồng kềnh và phải đặt gần nơi sử dụng.
Việc sử dụng điện dẫn đến hệ quả gì về xã hội?
Công nhân đông hơn, đô thị phát triển, đời sống tiện nghi hơn nhưng mâu thuẫn tư sản – vô sản và cạnh tranh thuộc địa cũng gay gắt hơn.