Trả lời nhanh
Bài 6 gồm hai nội dung chính: (1) văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại, hình thành trên bán đảo Ban Căng và Italia, nổi bật với chữ cái, sử thi, triết học, khoa học, kiến trúc, thể thao; (2) văn minh Tây Âu thời Phục hưng (thế kỉ XIV–XVII), phục hưng giá trị cổ đại, đề cao con người và khoa học, chống thần quyền Giáo hội.
Sơ đồ tổng quan Bài 6
Trước khi làm bài, em nên nắm mạch thời gian: văn minh cổ đại phương Tây là “nguồn”, thời Trung đại là giai đoạn bị Giáo hội chi phối, rồi Phục hưng là lúc “nguồn” ấy được đánh thức để mở đường cho thời cận đại.
Mẹo nhớ: Cổ đại tạo nền – Trung đại bị kìm hãm – Phục hưng đánh thức. Hầu hết câu hỏi trong bài đều xoay quanh mối liên hệ này.
1. Văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại
Câu hỏi (trang 50): Nêu và phân tích cơ sở hình thành văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại
Em có thể trả lời theo năm ý, mỗi ý kèm một lời phân tích “vì sao”:
- Điều kiện tự nhiên: nền văn minh nảy sinh ở các bán đảo và đảo ven Địa Trung Hải (Ban Căng, Italia). Đất canh tác ít, nhiều đồi núi nên cư dân khó sống chỉ bằng nông nghiệp; ngược lại, bờ biển khúc khuỷu, nhiều hải cảng thuận lợi cho đóng thuyền, buôn bán đường biển.
- Dân cư: các tộc người như Mi-nô-an, A-kê-an, Đô-ri-an lần lượt xây dựng và mở rộng quốc gia; sự giao lưu, pha trộn giữa họ làm văn hoá thêm phong phú.
- Kinh tế: thủ công nghiệp và thương nghiệp giữ vai trò chủ đạo (luyện kim, làm gốm, chế tạo vũ khí, đóng thuyền). Buôn bán đường biển giúp trao đổi hàng hoá và cả tri thức. Ở La Mã, nông nghiệp với các điền trang cũng khá phát triển.
- Chính trị: từ cuối thiên niên kỉ III TCN đã có những nhà nước đầu tiên; đến khoảng thế kỉ VIII–IV TCN hình thành các thành bang theo thể chế cộng hoà. Môi trường chính trị tương đối cởi mở khuyến khích tranh luận, sáng tạo tư tưởng.
- Tiếp thu phương Đông: cư dân ở đây học hỏi kĩ thuật thủ công, chữ viết, kiến trúc, nghệ thuật, tín ngưỡng của Ai Cập, Lưỡng Hà… rồi cải biến thành sản phẩm riêng.
Chi tiết hơn: Câu hỏi trang 50 và Giải Lịch sử 10 trang 50.
Câu hỏi (trang 54): Thành tựu cơ bản và ý nghĩa
| Lĩnh vực | Thành tựu tiêu biểu | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chữ viết | Bảng 24 chữ cái Hy Lạp; người La Mã dựa vào đó tạo chữ La-tinh | Là cơ sở của chữ viết nhiều nước châu Âu và chữ quốc ngữ ngày nay |
| Văn học | Hai bộ sử thi I-li-át, Ô-đi-xê; kịch bi, hài kịch | Đặt nền móng cho văn học phương Tây |
| Kiến trúc, điêu khắc, hội họa | Đền Pác-tê-nông, đấu trường Cô-li-dê, các tượng thần, tượng lực sĩ | Chuẩn mực cân đối, hài hoà, ảnh hưởng đến kiến trúc về sau |
| Khoa học | Ta-lét, Pi-ta-go, Ơ-clít, Ác-si-mét, Hi-pô-crát… | Nền tảng của toán học, vật lí, y học hiện đại |
| Tư tưởng | Triết học: Xô-crát, Pla-tông, A-ri-xtốt, Hê-ra-clít… | Quê hương của triết học phương Tây, đề cao tư duy lí tính |
| Tôn giáo | Thờ đa thần, lễ hội tôn vinh các vị thần | Nguồn đề tài cho văn học, nghệ thuật |
| Thể thao | Đại hội Ô-lim-pic cổ đại tổ chức ở Ô-lim-pi-a | Là cội nguồn của Thế vận hội hiện đại |
Ý nghĩa chung: đây là kho tàng tri thức và giá trị (lí trí, dân chủ, pháp luật, vẻ đẹp con người) mà châu Âu về sau kế thừa. Xem thêm câu hỏi trang 54 và giải trang 54.
Lỗi hay gặp: nhầm Cô-li-dê (đấu trường, La Mã) với Pác-tê-nông (đền thờ nữ thần A-tê-na, Hy Lạp). Nhớ: Pác-tê-nông ở Aten, Cô-li-dê ở Rô-ma.
2. Văn minh Tây Âu thời kì Phục hưng
Câu hỏi (trang 55): Bối cảnh, tiền đề dẫn đến phong trào Phục hưng
- Kinh tế: từ thế kỉ XIV, ở các thành thị Italia (Vơ-ni-dơ, Phi-ren-xê…) xuất hiện công trường thủ công, thương nghiệp phát triển, hình thành những yếu tố của phương thức sản xuất mới.
- Xã hội: tầng lớp tư sản giàu có nhưng không có địa vị chính trị; mâu thuẫn với quý tộc phong kiến và Giáo hội ngày càng gay gắt, còn nhân dân bị bóc lột nặng nề.
- Tư tưởng – văn hoá: thế giới quan phong kiến và giáo lí Giáo hội kìm hãm sự phát triển của kinh tế mới. Tư sản và trí thức quay về với những giá trị rực rỡ của Hy Lạp – La Mã cổ đại để dùng làm vũ khí tinh thần.
Đáp án gọn: Phục hưng là phong trào khôi phục tinh hoa cổ đại để xây dựng nền văn hoá mới phục vụ giai cấp tư sản đang lên. Xem: câu hỏi trang 55, giải trang 55.
Câu hỏi (trang 57): Thành tựu cơ bản và ý nghĩa
| Lĩnh vực | Thành tựu tiêu biểu |
|---|---|
| Văn học | Nở rộ trên cả thơ, tiểu thuyết, kịch: Đan-tê (Thần khúc), Bô-ca-xi-ô, Xéc-van-tét (Đôn Ki-hô-tê), Sếch-xpia (Hăm-lét)… |
| Hội họa, kiến trúc, điêu khắc | Đạt đỉnh cao thế kỉ XV–XVI: Lê-ô-na đơ Vanh-xi (Bữa tiệc cuối cùng, Mô-na Li-da), Mi-ken-lan-giơ (tượng Đa-vít), Ra-pha-en (Trường học A-ten) |
| Khoa học | Cô-péc-ních (thuyết Mặt Trời là trung tâm), Ga-li-lê, Brư-nô bảo vệ chân lí khoa học dù bị Giáo hội đàn áp |
| Tư tưởng | Chủ nghĩa nhân văn: đề cao giá trị, tự do và khả năng sáng tạo của con người; phong trào cải cách tôn giáo |
Ý nghĩa: đả kích chế độ phong kiến và sự thống trị của Giáo hội; giải phóng tư tưởng con người; thúc đẩy khoa học – kĩ thuật; chuẩn bị tiền đề cho các cuộc cách mạng tư sản và cách mạng công nghiệp. Tham khảo câu hỏi trang 57 và giải trang 57.
3. Luyện tập và vận dụng
Luyện tập 1: So sánh cơ sở hình thành văn minh Hy Lạp với các nền văn minh phương Đông
| Tiêu chí | Phương Đông (Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc) | Hy Lạp cổ đại |
|---|---|---|
| Địa hình | Lưu vực sông lớn, đất phù sa màu mỡ | Bán đảo, đảo, đồi núi, đất ít màu mỡ, biển nhiều hải cảng |
| Kinh tế chủ đạo | Nông nghiệp trồng lúa, trị thuỷ | Thủ công nghiệp, thương nghiệp đường biển |
| Nhà nước | Quân chủ chuyên chế, vua nắm quyền tối cao | Thành bang, nhiều nơi theo thể chế cộng hoà (như A-ten) |
| Hệ quả văn hoá | Thiên về toán, thiên văn, lịch phục vụ nông nghiệp; tôn giáo gắn với vua | Phát triển triết học, tư duy lí tính, văn học – nghệ thuật đề cao con người |
Điểm giống: đều có tự nhiên ảnh hưởng mạnh tới kinh tế, đều sớm có nhà nước và chữ viết. Xem lời giải: Luyện tập 1.
Luyện tập 2: So sánh cơ sở hình thành văn minh Hy Lạp – La Mã với văn minh Phục hưng
| Tiêu chí | Hy Lạp – La Mã cổ đại | Tây Âu Phục hưng |
|---|---|---|
| Thời gian | Từ thiên niên kỉ III TCN đến thế kỉ V | Thế kỉ XIV–XVII |
| Kinh tế | Thủ công, buôn bán đường biển; điền trang ở La Mã | Công trường thủ công, ngân hàng, thương mại thành thị |
| Xã hội | Chủ nô – nô lệ, công dân tự do | Tư sản, thị dân đối lập quý tộc, Giáo hội |
| Tư tưởng | Tiếp thu phương Đông, sáng tạo triết học lí tính | Kế thừa cổ đại, phát triển chủ nghĩa nhân văn, chống thần quyền |
Xem lời giải: Luyện tập 2.
Luyện tập 3: Nhận định của Ph. Ăng-ghen về văn minh Hy Lạp – La Mã
Ý của Ăng-ghen: châu Âu hiện đại không tự nhiên xuất hiện mà được xây trên nền tảng Hy Lạp – La Mã. Em chứng minh bằng ba nhóm dẫn chứng:
- Tri thức: toán học, vật lí, y học và phương pháp tư duy khoa học từ Ta-lét, Ơ-clít, Ác-si-mét, A-ri-xtốt.
- Chính trị – pháp luật: ý tưởng dân chủ ở A-ten, luật pháp La Mã là cơ sở của nhiều bộ luật châu Âu.
- Văn hoá: chữ cái La-tinh, thần thoại và sử thi trở thành nguồn đề tài, thể thao Ô-lim-pic trở thành Thế vận hội.
Thời Phục hưng, chính các giá trị này được “tái sinh” nên mới đi tiếp đến châu Âu hiện đại. Xem Luyện tập 3.
Vận dụng: Giới thiệu một thành tựu tiêu biểu
Em chọn một thành tựu rồi trình bày theo khung 4 ý: tên – xuất xứ – đặc điểm nổi bật – giá trị đến nay. Ví dụ với đấu trường Cô-li-dê:
- Là đấu trường hình bầu dục ở thủ đô Rô-ma, xây thời đế quốc La Mã, chứa được hàng chục nghìn khán giả.
- Dùng vòm cuốn và bê tông, thể hiện trình độ kĩ thuật xây dựng cao.
- Là nơi diễn ra các màn đấu, biểu diễn phục vụ công chúng.
- Ngày nay là di tích nổi tiếng thế giới, nguồn cảm hứng cho thiết kế sân vận động hiện đại.
Em có thể thay bằng Thế vận hội, bảng chữ cái, sử thi I-li-át… tuỳ sở thích. Gợi ý tại Vận dụng trang 57.
Bài tập tự luyện (có đáp án)
- Vì sao thương nghiệp đường biển phát triển ở Hy Lạp?
Đáp án: đất đai ít màu mỡ nên nông nghiệp hạn chế; bờ biển nhiều vịnh, hải cảng; nhu cầu trao đổi lương thực, hàng thủ công nên cư dân hướng ra biển. - Điểm khác biệt cơ bản giữa tư tưởng thời Phục hưng và tư tưởng Giáo hội thời Trung đại?
Đáp án: Giáo hội đề cao thần quyền, coi con người nhỏ bé; Phục hưng đề cao con người, lí trí và khoa học. - Vì sao nói Phục hưng không đơn thuần là “sao chép” cổ đại?
Đáp án: người Phục hưng chỉ kế thừa tinh hoa cổ đại rồi sáng tạo thêm, gắn với yêu cầu của giai cấp tư sản; nhiều thành tựu mới về khoa học, hội họa, văn học ra đời.
Những lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Viết “Phục hưng bắt đầu ở Pháp”: thực tế khởi đầu ở Italia rồi lan sang các nước Tây Âu.
- Gộp mọi thành tựu của Hy Lạp và La Mã làm một: Hy Lạp nổi bật về triết học, sử thi, khoa học; La Mã nổi bật về luật pháp, kĩ thuật xây dựng, chữ La-tinh.
- Chỉ liệt kê tên mà không nêu ý nghĩa: đề bài hỏi “ý nghĩa” thì phải có câu kết luận về tác động lâu dài.
Học tiếp những phần liên quan
- Lý thuyết Lịch sử 10 Bài 6
- 20 câu trắc nghiệm Bài 6 có đáp án
- Sách bài tập Lịch sử 10 Bài 6
- Bài 5: Khái niệm văn minh, văn minh phương Đông
- Bài 7 tiếp theo
- Giải SGK Lịch sử 10 Kết nối tri thức (cả năm)
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Sử 10 Cánh diều: Giải SGK Lịch sử 10 đủ 7 chủ đề, 17 bài, ngắn gọn; Trắc nghiệm Lịch sử 10 Cánh diều có đáp án: đủ 17 bài; Giải SGK Lịch sử 10 Chân trời sáng tạo: đủ 20 bài, 6 chương.
Câu hỏi thường gặp
Bài 6 Lịch sử 10 Kết nối tri thức gồm những nội dung chính nào?
Bài gồm hai mục: văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại (cơ sở hình thành và thành tựu) và văn minh Tây Âu thời kì Phục hưng (bối cảnh, thành tựu, ý nghĩa), cùng các câu hỏi luyện tập và vận dụng.
Cơ sở hình thành văn minh Hy Lạp – La Mã là gì?
Gồm điều kiện tự nhiên ven Địa Trung Hải, sự di cư và hoà hợp của nhiều tộc người, kinh tế thủ công – thương nghiệp, các thành bang cộng hoà và việc tiếp thu thành tựu của phương Đông.
Phong trào Văn hoá Phục hưng bắt đầu ở đâu và khi nào?
Phong trào bắt đầu ở Italia từ thế kỉ XIV, sau đó lan rộng sang nhiều nước Tây Âu và phát triển mạnh đến thế kỉ XVII.
Ý nghĩa lớn nhất của văn minh Phục hưng là gì?
Phục hưng đả phá thần quyền và tư tưởng phong kiến, đề cao con người, thúc đẩy khoa học, tạo tiền đề tư tưởng cho các cuộc cách mạng tư sản và cách mạng công nghiệp.