Trả lời nhanh
Đó là James Watt (Giêm Oát), kỹ sư người Scotland. Ông cải tiến máy hơi nước thành loại động cơ hiệu suất cao, dùng được trong nhà máy, hầm mỏ và giao thông. Nhờ đó con người có nguồn động lực mạnh hơn sức người, sức nước và sức gió, nên ông được tôn vinh là người nhân lên gấp bội sức mạnh của con người.
Vì sao James Watt được tôn vinh như vậy?
Trước thế kỷ XVIII, sản xuất chủ yếu dựa vào sức người, sức súc vật, sức nước và sức gió. Những nguồn này phụ thuộc thời tiết và địa điểm, nên nhà máy phải đặt cạnh sông suối.
Máy hơi nước của Watt cho phép đặt nhà máy ở bất cứ đâu, chạy liên tục và công suất lớn. Đây là nền tảng của cơ khí hóa trong Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, bắt đầu ở nước Anh.
Đóng góp cụ thể của Watt
- Cải tiến máy hơi nước: Máy của Newcomen (đầu thế kỷ XVIII) đã có nhưng tốn rất nhiều than và hiệu suất thấp. Watt thêm bộ phận ngưng tụ hơi riêng, giúp tiết kiệm nhiên liệu đáng kể.
- Biến chuyển động tịnh tiến thành chuyển động quay: Máy có thể dẫn động máy dệt, máy xay, máy bơm và sau này là tàu thủy, đầu máy xe lửa.
- Đơn vị công suất: Tên ông được đặt cho đơn vị công suất oát (W) trong hệ SI.
Phân biệt với các nhà phát minh dễ nhầm
| Nhà phát minh | Phát minh nổi bật | Có phải đáp án? |
|---|---|---|
| James Watt | Cải tiến máy hơi nước | Có |
| Giêm Ha-grêp (Hargreaves) | Máy kéo sợi Gien-ni (1764) | Không, đây là máy dệt, chưa phải động cơ chung |
| Rô-bớt Phơn-tơn (Fulton) | Tàu thủy chạy bằng hơi nước (đầu thế kỷ XIX) | Không, ông ứng dụng máy hơi nước vào tàu |
| Gioóc-giơ Xti-phen-xơn (Stephenson) | Đầu máy xe lửa | Không, ông ứng dụng máy hơi nước vào đường sắt |
Mẹo nhớ: câu hỏi nói đến sức mạnh nói chung, tức là động lực. Chỉ máy hơi nước mới là nguồn động lực dùng chung cho mọi ngành. Các phát minh còn lại đều là ứng dụng cụ thể.
Lỗi sai thường gặp
- Nói Watt “phát minh ra” máy hơi nước. Chính xác hơn là ông cải tiến, làm cho máy hơi nước thực sự hiệu quả. Nếu đề viết “phát minh” thì vẫn chọn Watt, nhưng khi tự luận nên viết “cải tiến”.
- Nhầm với Edison. Edison gắn với bóng đèn điện và điện năng, thuộc giai đoạn Cách mạng công nghiệp lần thứ hai.
- Nhầm Fulton, Stephenson với Watt. Hai ông ứng dụng máy hơi nước vào giao thông, không phải người tạo ra nguồn động lực.
Ý nghĩa đối với lịch sử
- Chuyển sản xuất từ thủ công sang cơ khí, năng suất tăng mạnh.
- Thúc đẩy ngành than, luyện kim, đường sắt và vận tải biển.
- Hình thành các đô thị công nghiệp và giai cấp tư sản, vô sản công nghiệp.
Luyện tập
Câu 1. Vì sao máy hơi nước giúp nhà máy không còn bị lệ thuộc vào dòng sông?
Đáp án: Máy hơi nước chạy bằng than, tạo động lực ở bất cứ đâu. Nhà máy không cần đặt cạnh nơi có sức nước nữa.
Câu 2. Đúng hay sai: “Watt là người đầu tiên chế tạo ra máy hơi nước.”
Đáp án: Sai. Trước ông đã có máy của Newcomen, Watt là người cải tiến làm máy hiệu quả hơn.
Câu 3. Kể tên một ứng dụng của máy hơi nước trong giao thông.
Đáp án: Tàu thủy chạy bằng hơi nước của Fulton hoặc đầu máy xe lửa của Stephenson.
Câu hỏi thường gặp
Người nhân lên gấp bội sức mạnh của con người là ai?
Là James Watt (Giêm Oát), kỹ sư người Scotland, người có công cải tiến máy hơi nước trong Cách mạng công nghiệp.
James Watt có phải người phát minh ra máy hơi nước không?
Không hoàn toàn. Trước ông đã có máy hơi nước của Newcomen. Watt cải tiến để máy tiết kiệm nhiên liệu, hiệu suất cao và dùng được rộng rãi.
Vì sao đơn vị công suất mang tên oát?
Đơn vị oát (W) được đặt theo tên James Watt để ghi nhận đóng góp của ông trong lĩnh vực động cơ hơi nước.
Máy hơi nước thuộc cuộc cách mạng công nghiệp nào?
Thuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, bắt đầu từ nước Anh vào nửa sau thế kỷ XVIII.