Cho hàm số y=f(x) có đạo hàm trên R và f(1)=1, cho đồ thị f'(x): cách giải

Trả lời nhanh

Với đề dạng “cho hàm số y=f(x) có đạo hàm trên R và f(1)=1, đồ thị hàm số y=f'(x) như hình vẽ”, bạn không vẽ lại f(x). Hãy đọc dấu của f'(x) trên đồ thị: phần nằm trên Ox thì f tăng, nằm dưới Ox thì f giảm. Giá trị f(1)=1 chỉ dùng làm “mốc” để tính hoặc so sánh các giá trị f khác bằng tích phân.

Lưu ý: đề gốc của câu hỏi này bị cắt nên không rõ phần hình vẽ và yêu cầu cuối. Vì vậy bài viết trình bày phương pháp chung cho dạng bài này, kèm ví dụ do chúng tôi tự đặt (số liệu trong ví dụ không phải của đề gốc). Bạn chỉ cần thay đồ thị trong đề của mình vào các bước tương ứng.

Đồ thị y=f'(x) cho ta biết điều gì?

Đồ thị đã cho là của đạo hàm, không phải của hàm số. Đây là chỗ nhiều bạn nhầm nhất. Hãy đọc theo bảng sau:

Quan sát trên đồ thị f'(x) Kết luận về f(x)
Đồ thị nằm trên trục Ox (f'(x) > 0) f đồng biến trên khoảng đó
Đồ thị nằm dưới trục Ox (f'(x) < 0) f nghịch biến trên khoảng đó
Đồ thị cắt Ox và đổi dấu từ + sang − f đạt cực đại tại giao điểm
Đồ thị cắt Ox và đổi dấu từ − sang + f đạt cực tiểu tại giao điểm
Đồ thị chỉ tiếp xúc Ox (không đổi dấu) Không phải điểm cực trị
Diện tích hình phẳng giữa đồ thị f’ và Ox trên [a; b] Độ lớn của f(b) − f(a)

Ví dụ tự đặt: đọc đồ thị và giải các câu hỏi thường gặp

Đề ví dụ. Cho hàm số y=f(x) có đạo hàm trên R và f(1)=1. Đồ thị hàm số y=f'(x) là parabol cắt trục hoành tại hai điểm có hoành độ 1 và 3, cắt trục tung tại điểm có tung độ 3 (hình dưới).

Đồ thị parabol y=f'(x) cắt trục Ox tại x=1 và x=3, cắt Oy tại điểm có tung độ 3
Đồ thị ví dụ y=f'(x)=x²−4x+3: dương trên (−∞;1), âm trên (1;3), dương trên (3;+∞).

Từ dữ kiện, parabol có dạng f'(x)=a(x−1)(x−3); tại x=0 được 3a=3 nên a=1. Vậy f'(x)=x²−4x+3.

Câu a) Xét tính đơn điệu và cực trị của f(x)

  • f'(x) > 0 khi x < 1 hoặc x > 3 nên f đồng biến trên (−∞; 1) và (3; +∞).
  • f'(x) < 0 khi 1 < x < 3 nên f nghịch biến trên (1; 3).
  • f’ đổi dấu từ + sang − tại x=1: cực đại, giá trị cực đại f(1)=1.
  • f’ đổi dấu từ − sang + tại x=3: cực tiểu.

Câu b) Tính f(3)

Dùng công thức Newton–Leibniz với mốc f(1)=1:

f(3) − f(1) = ∫13 (x²−4x+3) dx = [x³/3 − 2x² + 3x]13 = 0 − 4/3 = −4/3.

Suy ra f(3) = 1 − 4/3 = −1/3. Kiểm tra bằng cách tìm nguyên hàm: f(x)=x³/3−2x²+3x+C, f(1)=4/3+C=1 nên C=−1/3, f(3)=0−1/3=−1/3. Hai cách cho cùng kết quả.

Câu c) So sánh f(0) và f(3)

f(0)=C=−1/3 và f(3)=−1/3, nên f(0)=f(3). Cách nhìn nhanh trên đồ thị: phần diện tích phía trên Ox trên [0; 1] bằng phần diện tích phía dưới Ox trên [1; 3] (đều bằng 4/3), nên f tăng bao nhiêu ở đoạn đầu thì giảm đúng bấy nhiêu ở đoạn sau.

Câu d) Số điểm cực trị của g(x)=f(x)−x

g'(x)=f'(x)−1=x²−4x+2. Phương trình g'(x)=0 có Δ’=4−2=2>0, hai nghiệm x=2±√2 phân biệt và g’ đổi dấu qua cả hai nghiệm. Vậy g có 2 điểm cực trị. Trên đồ thị, đây chính là số giao điểm của y=f'(x) với đường thẳng y=1 (mà tại đó đồ thị cắt chứ không tiếp xúc).

Câu e) Hàm hợp g(x)=f(2x)

g'(x)=2f'(2x). g'(x)=0 khi 2x=1 hoặc 2x=3, tức x=1/2 hoặc x=3/2. Quy tắc: với f(u(x)) thì g’=u’·f'(u), dấu của g’ phụ thuộc cả dấu u’ lẫn dấu f'(u).

Quy trình 4 bước cho mọi đề dạng này

  1. Xác định f'(x): đọc các điểm đặc biệt trên đồ thị (giao Ox, giao Oy, đỉnh) để lập biểu thức, hoặc chỉ cần đọc dấu nếu đề không cần công thức.
  2. Lập bảng xét dấu f’ rồi suy ra bảng biến thiên của f.
  3. Đổi biến nếu có hàm hợp: tính g’ bằng quy tắc đạo hàm hàm hợp, giải g’=0 rồi xét dấu từng khoảng.
  4. Dùng mốc f(1)=1: mọi giá trị f(b) đều tính qua f(b)=f(1)+∫1b f'(x)dx; khi so sánh hai giá trị thì so sánh các diện tích có dấu.

Lỗi sai thường gặp

  • Nhầm đồ thị f’ với đồ thị f: thấy f’ có “đỉnh” liền kết luận f có cực trị ở đó. Cực trị của f chỉ nằm ở nơi f’ cắt Ox và đổi dấu.
  • Coi điểm f’ chạm Ox (nghiệm kép) là cực trị.
  • Quên dấu khi tính diện tích: phần dưới Ox cho tích phân âm.
  • Với hàm hợp f(u), quên nhân u'(x) hoặc quên giải thêm điều kiện u'(x)=0.

Mẹo nhớ: “f’ trên Ox thì f đi lên, f’ dưới Ox thì f đi xuống; f’ cắt Ox đổi dấu thì f có đỉnh hoặc đáy”.

Bài luyện tập

Bài 1. Cho f có đạo hàm trên R, f(0)=2 và f'(x)=2x−2. Tìm giá trị nhỏ nhất của f. Đáp án: f(x)=x²−2x+2=(x−1)²+1, giá trị nhỏ nhất bằng 1 tại x=1.

Bài 2. Với f'(x)=x²−4x+3 ở ví dụ trên, tìm số điểm cực trị của g(x)=f(x)+x. Đáp án: g’=x²−4x+4=(x−2)² không đổi dấu, nên g không có cực trị (g đồng biến trên R).

Bài 3. Với f'(x)=x²−4x+3, f(1)=1, tính f(4). Đáp án: f(4)=f(1)+∫14(x²−4x+3)dx = 1 + [x³/3−2x²+3x]14 = 1 + (64/3−32+12) − 4/3 = 1 + 4/3 − 4/3 = 1. Vậy f(4)=1.

Nếu bạn gửi đủ hình và phần yêu cầu cuối của đề, hãy áp dụng đúng 4 bước trên: đọc dấu f’, lập bảng biến thiên rồi dùng mốc f(1)=1 để tính hoặc so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Đồ thị cho là của f(x) hay f'(x)?

Với đề dạng này, đồ thị là của đạo hàm y=f'(x). Vì vậy phải đọc dấu của f' (trên hay dưới trục Ox) để suy ra f tăng hay giảm, không đọc trực tiếp giá trị của f.

Điều kiện f(1)=1 dùng để làm gì?

Đó là giá trị mốc. Khi biết f' ta chỉ xác định được f sai khác một hằng số; f(1)=1 cố định hằng số đó, cho phép tính f(b)=f(1)+∫ f'(x)dx từ 1 đến b.

Khi nào f'(x)=0 mà f không có cực trị?

Khi f' chỉ chạm trục Ox rồi quay lại cùng phía (nghiệm bội chẵn), tức f' không đổi dấu. Khi đó tại điểm ấy f không đạt cực trị.

Cách tìm số cực trị của g(x)=f(x)−m·x từ đồ thị f'?

g'(x)=f'(x)−m. Số cực trị của g bằng số giao điểm của đồ thị y=f'(x) với đường thẳng y=m mà tại đó f' đổi dấu qua m (cắt, không tiếp xúc).