Trả lời nhanh
Lý thuyết Lịch sử 10 Cánh diều gồm 17 bài chia thành 7 chủ đề: Lịch sử và sử học; Vai trò của sử học; Văn minh thế giới cổ – trung đại; Các cuộc cách mạng công nghiệp; Văn minh Đông Nam Á; Văn minh trên đất nước Việt Nam; Cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Bên dưới là mục lục từng bài, ý chính của mỗi chủ đề và cách ôn nhanh.
Chương trình Lịch sử 10 (Cánh diều) đi từ câu hỏi “lịch sử là gì, học để làm gì” đến các nền văn minh lớn của thế giới, của Đông Nam Á và của Việt Nam. Em nên học theo chủ đề thay vì học rời từng bài, vì các bài trong cùng chủ đề có quan hệ nhân quả với nhau. Trang này giúp em nhìn toàn cảnh trước, rồi bấm vào từng bài để học chi tiết.
Mục lục lý thuyết Lịch sử 10 Cánh diều
Chủ đề 1: Lịch sử và sử học
- Bài 1: Hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử
- Bài 2: Tri thức lịch sử và cuộc sống
Ý chính cần nhớ:
- Hiện thực lịch sử là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ, tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý muốn của ai.
- Nhận thức lịch sử là hiểu biết của con người về quá khứ, được xây dựng dựa trên tư liệu nên có thể được bổ sung, điều chỉnh khi có tư liệu mới.
- Tư liệu lịch sử thường được chia theo hình thức: truyền miệng, chữ viết, hiện vật, hình ảnh – âm thanh. Muốn dựng lại quá khứ phải phê phán, đối chiếu tư liệu.
- Tri thức lịch sử có chức năng giáo dục, nhận thức và giúp con người rút kinh nghiệm cho hiện tại, định hướng tương lai.
Chủ đề 2: Vai trò của sử học
- Bài 3: Sử học với các lĩnh vực khoa học khác
- Bài 4: Sử học với một số lĩnh vực, ngành hiện đại[/li]
Ý chính cần nhớ:
- Sử học liên hệ chặt chẽ với khoa học xã hội và nhân văn (địa lí, văn học, triết học, khảo cổ học, dân tộc học…) và cả khoa học tự nhiên (các phương pháp đo, phân tích mẫu vật phục vụ xác định niên đại, nguồn gốc di vật).
- Kiến thức lịch sử là nền tảng cho nhiều ngành hiện đại như du lịch, bảo tồn di sản, công nghiệp văn hoá, truyền thông; công nghệ số giúp lưu trữ, khai thác tư liệu thuận tiện hơn.
Chủ đề 3: Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ – trung đại
- Bài 5: Khái niệm văn minh
- Bài 6: Một số nền văn minh Phương Đông
- Bài 7: Một số nền văn minh Phương Tây
Ý chính cần nhớ:
- Văn minh là trình độ phát triển nhất định của xã hội loài người, thể hiện ở thành tựu vật chất và tinh thần; thường gắn với sự ra đời của nhà nước, chữ viết, thành thị.
- Phương Đông gồm các nền văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc – đều hình thành bên các dòng sông lớn, dựa trên nông nghiệp.
- Phương Tây tiêu biểu là Hy Lạp và La Mã cổ đại – nổi bật với nhà nước dân chủ chủ nô (Aten), triết học, khoa học, luật pháp, kiến trúc.
Chủ đề 4: Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới
- Bài 8: Cách mạng công nghiệp thời kì cận đại
- Bài 9: Cách mạng công nghiệp thời kì hiện đại
| Cuộc cách mạng | Thời gian | Dấu hiệu tiêu biểu |
|---|---|---|
| Lần thứ nhất | Từ nửa sau thế kỉ XVIII, bắt đầu ở Anh | Máy hơi nước, cơ khí hoá sản xuất |
| Lần thứ hai | Nửa sau thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX | Điện, động cơ đốt trong, sản xuất dây chuyền |
| Lần thứ ba | Từ nửa sau thế kỉ XX | Điện tử, máy tính, tự động hoá |
| Lần thứ tư | Từ đầu thế kỉ XXI | Trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn |
Mẹo nhớ: hơi nước → điện → điện tử/tin học → số hoá thông minh. Mỗi lần đều làm thay đổi năng suất, cơ cấu lao động và đời sống xã hội, đồng thời đặt ra vấn đề môi trường, việc làm.
Chủ đề 5: Văn minh Đông Nam Á
- Bài 10: Cơ sở hình thành văn minh Đông Nam Á thời kì cổ – trung đại
- Bài 11: Hành trình phát triển và thành tựu của văn minh Đông Nam Á thời kì cổ – trung đại
Ý chính cần nhớ:
- Cơ sở hình thành: vị trí nằm trên đường giao thương biển, khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiều đồng bằng sông, tập quán trồng lúa nước; đồng thời có sự giao lưu với văn minh Ấn Độ, Trung Hoa.
- Văn minh Đông Nam Á vừa có nét chung (nông nghiệp lúa nước, tín ngưỡng bản địa) vừa có nét riêng của từng quốc gia; tiếp thu có chọn lọc rồi bản địa hoá yếu tố bên ngoài.
Chủ đề 6: Một số nền văn minh trên đất nước Việt Nam (trước năm 1858)
- Bài 12: Văn minh Văn Lang – Âu Lạc
- Bài 13: Văn minh Chăm-pa, Văn minh Phù Nam
- Bài 14: Cơ sở hình thành và quá trình phát triển của văn minh Đại Việt
- Bài 15: Một số thành tựu của văn minh Đại Việt
| Nền văn minh | Không gian chính | Điểm nhấn thường gặp trong đề |
|---|---|---|
| Văn Lang – Âu Lạc | Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ | Nông nghiệp lúa nước, trống đồng Đông Sơn, thành Cổ Loa |
| Chăm-pa | Miền Trung và Nam Trung Bộ | Tháp Chăm, thánh địa Mỹ Sơn, chữ Chăm cổ |
| Phù Nam | Nam Bộ | Văn hoá Óc Eo, thương cảng, giao thương quốc tế |
| Đại Việt | Từ Bắc Bộ mở rộng dần về phía nam | Nhà nước phong kiến độc lập, Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chữ Nôm |
Lưu ý: văn minh Đại Việt được hình thành trên nền tảng văn minh Văn Lang – Âu Lạc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị bên ngoài. Em nên nhấn mạnh ý “kế thừa và sáng tạo” khi viết câu trả lời.
Chủ đề 7: Cộng đồng các dân tộc Việt Nam
- Bài 16: Các dân tộc trên đất nước Việt Nam
- Bài 17: Khối đại đoàn kết dân tộc trong lịch sử Việt Nam
Ý chính cần nhớ:
- Việt Nam có 54 dân tộc cùng sinh sống, trong đó dân tộc Kinh chiếm đa số; các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng khác biệt.
- Khối đại đoàn kết dân tộc là sức mạnh được vun đắp qua các cuộc dựng nước và giữ nước; ngày nay tiếp tục là nguồn lực quan trọng để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Cách ôn lý thuyết Sử 10 Cánh diều hiệu quả
- Lập sơ đồ theo chủ đề: mỗi chủ đề ghi 3–5 từ khoá (khái niệm, thời gian, địa điểm, thành tựu, ý nghĩa).
- Học theo cặp so sánh: hiện thực – nhận thức lịch sử; văn minh Phương Đông – Phương Tây; CMCN lần 1 – lần 2; Chăm-pa – Phù Nam.
- Gắn sự kiện với trục thời gian và địa điểm để không lẫn lộn mốc.
- Tập trả lời câu hỏi vận dụng: nêu quan điểm, dẫn chứng, rút ra bài học cho hiện tại.
Lỗi sai thường gặp khi học lý thuyết
- Đồng nhất “hiện thực lịch sử” với “nhận thức lịch sử”: cái thứ nhất khách quan, cái thứ hai là sự hiểu biết của con người nên có thể thay đổi.
- Nhầm “văn hoá” với “văn minh”: văn minh nhấn mạnh trình độ phát triển của xã hội gắn với nhà nước, chữ viết, đô thị.
- Liệt kê thành tựu mà quên nêu ý nghĩa hoặc hạn chế, dẫn đến mất điểm ở câu vận dụng.
- Nhớ nhầm thứ tự các cuộc cách mạng công nghiệp hoặc gán sai đặc trưng kĩ thuật.
- Trộn lẫn không gian của Chăm-pa, Phù Nam và Đại Việt.
Câu hỏi tự luyện có đáp án
Câu 1. Vì sao nói nhận thức lịch sử có thể thay đổi còn hiện thực lịch sử thì không?
Đáp án gợi ý: Hiện thực lịch sử là những gì đã xảy ra, không thể làm lại hay sửa đổi. Nhận thức lịch sử là cách con người hiểu về quá khứ dựa trên tư liệu và quan điểm; khi có thêm tư liệu mới hoặc phương pháp nghiên cứu tiến bộ hơn, hiểu biết đó được bổ sung và chính xác hơn.
Câu 2. Vì sao các nền văn minh phương Đông cổ đại thường hình thành ven các dòng sông lớn?
Đáp án gợi ý: Sông cung cấp nước, phù sa màu mỡ cho nông nghiệp, thuận lợi giao thông và trao đổi; cư dân tập trung đông, cần tổ chức trị thuỷ, thuỷ lợi nên sớm hình thành nhà nước.
Câu 3. Nêu hai tác động tích cực và một thách thức của cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Đáp án gợi ý: Tích cực: nâng cao năng suất lao động nhờ tự động hoá, trí tuệ nhân tạo; mở ra nhiều ngành nghề, dịch vụ mới và kết nối toàn cầu thuận lợi. Thách thức: một số công việc truyền thống bị thay thế, đòi hỏi người lao động học tập, nâng cao kĩ năng; đồng thời phải bảo đảm an toàn thông tin và môi trường.
Tài liệu học kèm theo bộ sách
- Giải SGK Lịch sử 10 Cánh diều
- Giải sách bài tập Lịch sử 10 Cánh diều
- Giải Chuyên đề Lịch sử 10 Cánh diều
- Trắc nghiệm Lịch sử 10 Cánh diều có đáp án
- Đề thi Lịch sử 10 Cánh diều
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Giải SGK Lịch sử 10 Chân trời sáng tạo: đủ 20 bài, 6 chương. Bài trước: Giải SGK Kinh tế và Pháp luật 10 Chân trời sáng tạo đầy đủ 24 bài. Bài sau: Giải SGK Lịch sử 10 Kết nối tri thức: Mục lục đủ 14 bài, 7 chủ đề.
Câu hỏi thường gặp
Lịch sử 10 Cánh diều có bao nhiêu bài, bao nhiêu chủ đề?
Phần lý thuyết gồm 17 bài, chia thành 7 chủ đề: từ Lịch sử và sử học đến Cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Học lý thuyết Sử 10 Cánh diều nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ Chủ đề 1 để nắm khái niệm hiện thực lịch sử, nhận thức lịch sử và tư liệu lịch sử, vì đây là nền tảng cho cách học các chủ đề sau.
Làm sao nhớ nhanh bốn cuộc cách mạng công nghiệp?
Nhớ theo chuỗi: hơi nước, điện, điện tử và tin học, trí tuệ nhân tạo cùng Internet vạn vật; mỗi lần gắn với một nguồn năng lượng hoặc công nghệ chủ đạo.
Sau khi học lý thuyết nên luyện thêm gì?
Em nên làm trắc nghiệm theo bài, giải câu hỏi trong SGK, sách bài tập rồi luyện đề để kiểm tra mức độ ghi nhớ và vận dụng.