Trả lời nhanh
Từ sau các cuộc phát kiến địa lí, các nước tư bản phương Tây lần lượt xâm lược Đông Nam Á: Hà Lan ở Inđônêxia, Tây Ban Nha rồi Mỹ ở Philíppin, Anh ở Mã Lai và Miến Điện, Pháp ở Việt Nam, Lào, Campuchia. Riêng Xiêm nhờ cải cách và ngoại giao mềm dẻo nên giữ được độc lập tương đối. Thực dân cai trị bằng chính sách “chia để trị”, bóc lột kinh tế, nô dịch văn hoá.
1. Tổng quan nhanh: ai xâm lược ai?
Bài 5 có hai phần lớn: (I) quá trình xâm lược và cai trị của thực dân phương Tây, chia theo hai khu vực hải đảo và lục địa; (II) công cuộc cải cách ở Xiêm. Trước khi đọc chi tiết, em hãy nhìn bảng sau để nắm “bản đồ” kiến thức.
| Quốc gia / khu vực | Thực dân xâm lược | Ý chính cần nhớ |
|---|---|---|
| Inđônêxia (hải đảo) | Bồ Đào Nha, Hà Lan | Hai nước cạnh tranh từ thế kỉ XV–XVI; đến thế kỉ XIX Hà Lan hoàn thành xâm chiếm. |
| Philíppin (hải đảo) | Tây Ban Nha, sau đó Mỹ | Từ thế kỉ XVI thuộc Tây Ban Nha; sau chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha (1898), từ 1899 thuộc Mỹ. |
| Mã Lai (hải đảo, bán đảo) | Anh | Từ 1826 đẩy mạnh chiếm các tiểu quốc; năm 1895 lập Mã Lai thuộc Anh. |
| Miến Điện (lục địa) | Anh | Ba cuộc chiến tranh (1824–1826, 1852, 1885); thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh. |
| Việt Nam, Lào, Campuchia (lục địa) | Pháp | Pháp tấn công Đà Nẵng năm 1858; cuối thế kỉ XIX hoàn thành xâm lược. |
| Xiêm (lục địa) | Anh và Pháp tranh chấp | Cải cách + ngoại giao khéo léo → giữ độc lập tương đối. |
2. Quá trình xâm lược và cai trị của thực dân phương Tây
2.1. Bối cảnh chung
- Bên ngoài: sau các cuộc phát kiến địa lí và cách mạng công nghiệp, các nước tư bản phương Tây cần thị trường, nguyên liệu, nhân công nên đẩy mạnh tìm kiếm thuộc địa.
- Bên trong: các quốc gia phong kiến Đông Nam Á suy yếu, khủng hoảng về chính trị, kinh tế, xã hội.
Hai yếu tố này gặp nhau nên thực dân dễ dàng xâm nhập. Khi làm bài tự luận, em nên nêu đủ cả nguyên nhân bên ngoài lẫn nguyên nhân bên trong.
2.2. Đông Nam Á hải đảo
- Inđônêxia: từ thế kỉ XV–XVI, Bồ Đào Nha và Hà Lan cạnh tranh ảnh hưởng, vì đây là vùng sản xuất hương liệu quý. Đến thế kỉ XIX, Hà Lan hoàn thành xâm chiếm và thiết lập ách thống trị.
- Philíppin: từ thế kỉ XVI bị Tây Ban Nha thống trị. Năm 1898, Tây Ban Nha thất bại trong chiến tranh với Mỹ và nhượng quyền quản lí Philíppin cho Mỹ; từ năm 1899 Philíppin là thuộc địa của Mỹ.
- Mã Lai: năm 1826, Anh đẩy mạnh xâm chiếm các tiểu quốc như Kêđa, Pênang…; đến năm 1895 thành lập Mã Lai thuộc Anh.
Hệ quả: hầu hết các nước hải đảo rơi vào tình trạng lạc hậu, phụ thuộc nặng nề vào kinh tế các nước phương Tây.
2.3. Đông Nam Á lục địa
- Miến Điện: Anh tiến hành ba cuộc chiến tranh xâm lược (1824–1826, 1852, 1885), sau đó sáp nhập Miến Điện thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh.
- Việt Nam, Lào, Campuchia: là đối tượng xâm lược của thực dân Pháp. Cuộc tấn công Đà Nẵng năm 1858 mở đầu cho quá trình xâm lược Việt Nam. Đến cuối thế kỉ XIX, Pháp hoàn thành xâm lược ba nước và bắt đầu khai thác thuộc địa.
- Xiêm: nửa cuối thế kỉ XIX trở thành vùng tranh chấp của Anh và Pháp. Nhờ chính sách ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo của vua Rama V, Xiêm là nước duy nhất ở Đông Nam Á giữ được độc lập tương đối về chính trị.
2.4. Chính sách cai trị của thực dân
| Lĩnh vực | Biểu hiện |
|---|---|
| Chính trị | Xoá bỏ nền độc lập; thực hiện chính sách “chia để trị” (Anh ở Miến Điện, Pháp ở Đông Dương); đàn áp phong trào đấu tranh. |
| Kinh tế | Khai thác cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên; thuế khoá nặng nề; biến thuộc địa thành thị trường tiêu thụ và nơi cung cấp nguyên liệu. |
| Văn hoá – xã hội | Nô dịch, đồng hoá; kìm hãm giáo dục; làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa nhân dân với thực dân. |
“Chia để trị” nghĩa là gây chia rẽ giữa các dân tộc, tôn giáo, vùng miền để dễ bề cai quản. Chính sách này để lại nhiều hậu quả lâu dài, và chính sự áp bức đó đã thúc đẩy các phong trào giải phóng dân tộc sẽ học ở Bài 6.
3. Công cuộc cải cách ở Xiêm
3.1. Hoàn cảnh
- Giữa thế kỉ XIX, Xiêm bị đe doạ bởi Anh và Pháp trong cuộc chạy đua tìm nguyên liệu, nhân công, thị trường.
- Yêu cầu cấp bách là bảo vệ độc lập và phát triển đất nước, nên vua Mongkut (Rama IV, trị vì 1851–1868) và vua Chulalongkorn (Rama V, trị vì 1868–1910) tiến hành cải cách.
3.2. Nội dung cải cách
| Lĩnh vực | Nội dung chính |
|---|---|
| Kinh tế | Giảm thuế nông nghiệp, xoá bỏ chế độ lao dịch; khuyến khích tư nhân bỏ vốn lập nhà máy, hiệu buôn, ngân hàng; cho phép tư bản nước ngoài đầu tư kinh doanh. |
| Chính trị | Vua đứng đầu nhà nước; Hội đồng nhà nước làm cơ quan tư vấn; Hội đồng chính phủ phụ trách hành pháp gồm 12 bộ trưởng (do các hoàng thân từng du học phương Tây đảm nhiệm); quân đội trang bị, huấn luyện theo kiểu phương Tây. |
| Xã hội | Xoá bỏ hoàn toàn chế độ nô lệ, giải phóng người lao động. |
| Văn hoá, giáo dục | Mở trường học theo mô hình phương Tây. |
| Đối ngoại | Chính sách ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt, tận dụng mâu thuẫn Anh – Pháp để giữ độc lập. |
3.3. Kết quả và ý nghĩa
- Xiêm giữ được độc lập tương đối về chính trị, thoát khỏi số phận thuộc địa như các nước láng giềng.
- Đất nước dần phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa; xã hội và giáo dục có nhiều đổi mới.
- Hạn chế: Xiêm vẫn bị lệ thuộc đáng kể vào các nước tư bản về kinh tế và phải nhượng một phần lãnh thổ cho Anh, Pháp để đổi lấy hoà bình. Vì thế SGK dùng cụm “độc lập tương đối“.
4. Vì sao Xiêm thoát khỏi thuộc địa?
Đây là câu hỏi vận dụng rất hay gặp. Em có thể trả lời theo ba ý:
- Cải cách toàn diện: kinh tế, chính trị, xã hội, giáo dục giúp nhà nước mạnh lên.
- Ngoại giao khôn khéo: Xiêm nằm giữa Miến Điện thuộc Anh và Đông Dương thuộc Pháp, nên làm “vùng đệm”; các vua Xiêm biết cân bằng quan hệ với cả hai bên.
- Điều kiện quốc tế: Anh và Pháp tranh chấp lẫn nhau nên không bên nào muốn để đối phương độc chiếm Xiêm.
5. Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo ghép cặp: “Anh – Miến, Mã”, “Pháp – Việt, Lào, Campuchia”, “Hà – Inđô”, “Tây Ban Nha rồi Mỹ – Philíppin”.
- Mẹo số lần: Miến Điện có ba cuộc chiến (chữ cái đầu tên nước đi cùng dãy 1824–1826, 1852, 1885).
- Lỗi 1: nhầm Philíppin thuộc Hà Lan hoặc Anh. Đúng: Tây Ban Nha, sau đó Mỹ.
- Lỗi 2: viết Xiêm “hoàn toàn độc lập”. Đúng: độc lập tương đối.
- Lỗi 3: nhầm Rama IV (1851–1868) với Rama V (1868–1910). Mốc 1868 là điểm chuyển giao.
- Lỗi 4: viết Việt Nam bị Anh xâm lược. Đúng: Pháp (mở đầu bằng tấn công Đà Nẵng 1858).
6. Luyện tập (có đáp án)
Câu 1. Nước nào ở Đông Nam Á bị Anh sáp nhập thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh?
Đáp án: Miến Điện, sau ba cuộc chiến tranh xâm lược (1824–1826, 1852, 1885).
Câu 2. Vì sao từ năm 1899 Philíppin trở thành thuộc địa của Mỹ?
Đáp án: Tây Ban Nha thất bại trong chiến tranh với Mỹ năm 1898 và nhượng quyền quản lí Philíppin cho Mỹ.
Câu 3. Nêu hai nội dung cải cách về kinh tế và hai nội dung về chính trị của Xiêm.
Gợi ý: Kinh tế: giảm thuế nông nghiệp, xoá bỏ lao dịch; khuyến khích tư nhân lập nhà máy, ngân hàng. Chính trị: lập Hội đồng nhà nước (tư vấn) và Hội đồng chính phủ gồm 12 bộ trưởng; xây dựng quân đội theo kiểu phương Tây.
Câu 4 (vận dụng). So sánh số phận của Xiêm với Miến Điện cuối thế kỉ XIX.
Gợi ý: Miến Điện bị Anh xâm lược và mất độc lập; Xiêm cải cách, ngoại giao mềm dẻo nên giữ được độc lập tương đối. Nguyên nhân khác biệt: năng lực cải cách và việc tận dụng mâu thuẫn Anh – Pháp.
7. Học tiếp bài này ở đâu?
- Giải SGK Lịch sử 11 Bài 5
- 20 câu trắc nghiệm Lịch sử 11 Bài 5
- Giải SBT Lịch sử 11 Bài 5
- Lý thuyết Bài 4: Chủ nghĩa xã hội từ 1991 đến nay
- Lý thuyết Lịch sử 11 – Chân trời sáng tạo (cả năm)
Câu hỏi thường gặp
Nước nào ở Đông Nam Á không bị biến thành thuộc địa của thực dân phương Tây?
Xiêm (nay là Thái Lan). Nhờ công cuộc cải cách của vua Mongkut và Chulalongkorn cùng chính sách ngoại giao mềm dẻo, Xiêm giữ được độc lập tương đối về chính trị, dù bị lệ thuộc về kinh tế.
Ai xâm lược Việt Nam, Lào, Campuchia trong bài 5 Lịch sử 11?
Thực dân Pháp. Cuộc tấn công Đà Nẵng năm 1858 mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam; đến cuối thế kỉ XIX, Pháp hoàn thành xâm lược cả ba nước Đông Dương và bắt đầu khai thác thuộc địa.
Chính sách "chia để trị" của thực dân là gì?
Là chính sách gây chia rẽ giữa các dân tộc, tôn giáo, vùng miền để làm suy yếu sức mạnh đoàn kết, từ đó dễ dàng cai trị. Anh áp dụng ở Miến Điện, Pháp áp dụng ở ba nước Đông Dương.
Philíppin trở thành thuộc địa của Mỹ khi nào và vì sao?
Từ năm 1899. Nguyên nhân là Tây Ban Nha thua Mỹ trong cuộc chiến tranh năm 1898 và nhượng quyền quản lí thuộc địa Philíppin cho Mỹ.