Trả lời nhanh
Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô) được thành lập ngày 30/12/1922 tại Mátxcơva, khi Đại hội I các Xô viết toàn Liên bang thông qua Tuyên ngôn thành lập và Hiệp ước Liên bang dưới sự chỉ đạo của Lênin. Tháng 1/1924, Hiến pháp đầu tiên được thông qua, hoàn tất quá trình lập nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới.
1. Nắm nhanh nội dung Bài 3
Bài học trả lời ba câu hỏi: vì sao các nước cộng hòa Xô viết cần liên kết lại, Liên Xô ra đời theo những bước nào, và sự kiện này có ý nghĩa gì. Khi ôn, em nên học theo chuỗi nguyên nhân – diễn biến – ý nghĩa thay vì học thuộc từng mốc rời rạc.
- Nguyên nhân: nhu cầu bảo vệ chính quyền Xô viết và xây dựng chủ nghĩa xã hội sau nội chiến.
- Diễn biến: Tuyên ngôn và Hiệp ước Liên bang (30/12/1922) rồi Hiến pháp 1924.
- Ý nghĩa: giải quyết vấn đề dân tộc trong nước và trở thành chỗ dựa cho cách mạng thế giới.
2. Quá trình hình thành Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết
2.1. Bối cảnh: từ Cách mạng tháng Mười đến sau nội chiến
Sau Cách mạng tháng Mười Nga 1917, nhiệm vụ hàng đầu là đập tan bộ máy nhà nước cũ và dựng nhà nước mới của người lao động. Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai khai mạc đêm 25/10/1917 (tức 7/11/1917 theo lịch mới) và tuyên bố thành lập chính quyền Xô viết do Lênin đứng đầu.
Những năm 1918 – 1921, nước Nga Xô viết phải chống thù trong, giặc ngoài. Các nước cộng hòa Xô viết trên lãnh thổ cũ của đế quốc Nga đã phối hợp, giúp đỡ nhau để giữ vững chính quyền. Chính trong cuộc chiến đó, họ nhận ra sức mạnh của sự đoàn kết.
Khi chiến tranh kết thúc, đất nước kiệt quệ. Nhiệm vụ khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ đất nước đòi hỏi một sự liên minh chặt chẽ hơn, trước hết là thống nhất ở cấp độ nhà nước giữa các nước cộng hòa.
2.2. Tư tưởng chỉ đạo của Lênin
Lênin chủ trương lập một liên bang trên ba nguyên tắc mà em cần nhớ đủ:
- Bình đẳng về mọi mặt giữa các dân tộc, không có dân tộc “lớn” áp đặt lên dân tộc “nhỏ”.
- Quyền dân tộc tự quyết: các nước cộng hòa gia nhập trên tinh thần tự nguyện.
- Xây dựng cộng đồng anh em giữa các dân tộc, cùng hợp tác vì lợi ích chung.
Mẹo nhớ: “Bình đẳng – Tự quyết – Anh em” (B – T – A). Đây là từ khóa rất hay xuất hiện trong câu hỏi trắc nghiệm về tư tưởng chỉ đạo.
2.3. Các mốc thành lập
| Thời gian | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đêm 25/10/1917 (7/11 theo lịch mới) | Đại hội Xô viết toàn Nga lần II tuyên bố thành lập chính quyền Xô viết | Do Lênin đứng đầu |
| 1918 – 1921 | Chiến đấu chống thù trong, giặc ngoài | Các nước cộng hòa Xô viết đoàn kết, giúp đỡ nhau |
| 30/12/1922 | Đại hội I các Xô viết toàn Liên bang họp tại Mátxcơva, thông qua Tuyên ngôn thành lập Liên Xô và Hiệp ước Liên bang | Mốc ra đời của Liên Xô |
| Tháng 1/1924 | Thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của Liên Xô | Mốc hoàn thành quá trình thành lập |
3. Ý nghĩa của sự ra đời Liên Xô
3.1. Đối với trong nước
- Phù hợp với lợi ích chung của các dân tộc sống trên đất nước Xô viết.
- Sức mạnh đoàn kết, hợp tác và giúp đỡ nhau tạo điều kiện cho kinh tế, xã hội của các nước cộng hòa phát triển nhanh hơn, đồng thời nâng cao vị thế của Liên Xô trên trường quốc tế.
- Mở ra con đường giải quyết đúng đắn vấn đề dân tộc trên cơ sở bình đẳng và tương trợ lẫn nhau, dưới sự chỉ đạo của Lênin.
3.2. Đối với thế giới
- Liên Xô trở thành biểu tượng và chỗ dựa về tinh thần, vật chất cho phong trào cách mạng thế giới.
- Thành tựu của Liên Xô cổ vũ mạnh mẽ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi và khu vực Mỹ Latinh.
- Tạo tiền đề cho sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩa sau này (em sẽ học ở Bài 4).
4. Phân biệt các mốc dễ nhầm
Phần lớn học sinh mất điểm vì lẫn lộn bốn mốc gần nhau. Hãy đối chiếu bảng sau:
| Câu hỏi thường gặp | Đáp án | Vì sao hay nhầm |
|---|---|---|
| Liên Xô thành lập khi nào? | 30/12/1922 | Nhầm với tháng 1/1924 (Hiến pháp) |
| Mốc hoàn thành quá trình thành lập? | Tháng 1/1924, Hiến pháp đầu tiên | Tuyên ngôn 1922 đã tuyên bố ra đời nhưng chưa có hiến pháp chung |
| Chính sách kinh tế mới (NEP) có phải sự kiện thành lập Liên Xô không? | Không, NEP bắt đầu từ tháng 3/1921 | Cùng thời kỳ khôi phục kinh tế sau nội chiến |
| Chiến tranh Vệ quốc chống phát xít Đức? | Thuộc giai đoạn 1941 – 1945, không liên quan Bài 3 | Cùng chủ đề Liên Xô |
Cách phân biệt đơn giản: Tuyên ngôn + Hiệp ước = “khai sinh” (1922); Hiến pháp = “hoàn thiện khung pháp lý” (1924).
5. Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Viết Liên Xô thành lập năm 1917. Năm 1917 chỉ là năm có chính quyền Xô viết ở nước Nga.
- Cho rằng Liên Xô là sự sáp nhập cưỡng bức. Theo tư tưởng của Lênin, đây là liên bang tự nguyện trên cơ sở bình đẳng.
- Chỉ nêu ý nghĩa quốc tế mà quên ý nghĩa trong nước (hoặc ngược lại). Đề tự luận thường yêu cầu cả hai.
- Viết “Điện Xmô-nưi” hoặc “Mátxcơva” lẫn lộn địa điểm: Đại hội Xô viết toàn Nga lần II họp tại Điện Xmô-nưi (Pê-tơ-rô-grát), còn Đại hội I các Xô viết toàn Liên bang họp tại Mátxcơva.
6. Sơ đồ ghi nhớ bằng một câu
“Thắng thù trong giặc ngoài → cần liên minh chặt hơn → Lênin chỉ đạo lập liên bang bình đẳng, tự nguyện → Tuyên ngôn và Hiệp ước 30/12/1922 → Hiến pháp 1/1924 → củng cố đoàn kết trong nước, cổ vũ cách mạng thế giới.”
7. Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Văn kiện nào dưới đây được Đại hội I các Xô viết toàn Liên bang thông qua ngày 30/12/1922?
A. Sắc lệnh Hòa bình và Sắc lệnh Ruộng đất. B. Tuyên ngôn thành lập Liên Xô và Hiệp ước Liên bang. C. Hiến pháp đầu tiên của Liên Xô. D. Chính sách kinh tế mới.
Đáp án: B. Sắc lệnh Hòa bình, Ruộng đất ra đời ngay sau cách mạng 1917; Hiến pháp thông qua năm 1924; NEP bắt đầu tháng 3/1921.
Câu 2. Nguyên tắc nào không nằm trong tư tưởng chỉ đạo của Lênin khi thành lập Liên Xô?
A. Bình đẳng về mọi mặt. B. Quyền dân tộc tự quyết. C. Dân tộc đông dân nắm quyền quyết định chung. D. Xây dựng cộng đồng anh em giữa các dân tộc.
Đáp án: C. Lênin đề cao bình đẳng giữa các dân tộc, nên không thể có dân tộc nào áp đặt quyết định lên các dân tộc khác.
Câu 3 (tự luận ngắn). Vì sao nói việc ban hành Hiến pháp đầu tiên (1/1924) là mốc hoàn thành quá trình thành lập Liên Xô?
Gợi ý đáp án: Năm 1922, Tuyên ngôn và Hiệp ước mới xác lập liên bang về nguyên tắc. Hiến pháp 1924 đã luật hóa cơ cấu nhà nước, quyền và nghĩa vụ của các nước cộng hòa trong liên bang, nên đến lúc này Nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới mới hoàn chỉnh về mặt pháp lý.
Câu 4 (vận dụng). Em hãy nêu một ý nghĩa quốc tế của việc thành lập Liên Xô và giải thích ngắn gọn.
Gợi ý đáp án: Liên Xô là chỗ dựa tinh thần và vật chất cho phong trào cách mạng thế giới, vì sự tồn tại và lớn mạnh của một nhà nước xã hội chủ nghĩa chứng minh con đường giải phóng người lao động là khả thi, qua đó cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh.
8. Học tiếp ở đâu?
- Làm bài tập trong sách: Giải SGK Lịch sử 11 Bài 3
- Kiểm tra mức nhớ: 25 câu trắc nghiệm Bài 3 có đáp án
- Rèn thêm: Giải SBT Lịch sử 11 Bài 3
- Bài trước: Lý thuyết Bài 2 – Sự xác lập và phát triển của chủ nghĩa tư bản
- Bài sau: Lý thuyết Bài 4 – Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai
- Toàn bộ chương trình: Lý thuyết Lịch sử 11 Kết nối tri thức
Câu hỏi thường gặp
Liên Xô được thành lập vào ngày nào?
Ngày 30/12/1922 tại Mátxcơva, khi Đại hội I các Xô viết toàn Liên bang thông qua Tuyên ngôn thành lập Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết và Hiệp ước Liên bang.
Tư tưởng chỉ đạo của Lênin khi thành lập Liên Xô là gì?
Là bình đẳng về mọi mặt giữa các dân tộc, tôn trọng quyền dân tộc tự quyết và xây dựng một cộng đồng anh em giữa các dân tộc trên đất nước Xô viết.
Sự kiện nào đánh dấu hoàn thành quá trình thành lập Liên Xô?
Việc thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của Liên Xô vào tháng 1/1924. Mốc 30/12/1922 là mốc ra đời, còn Hiến pháp 1924 hoàn thiện về mặt pháp lý.
Việc thành lập Liên Xô có ý nghĩa quốc tế như thế nào?
Liên Xô trở thành biểu tượng và chỗ dựa tinh thần, vật chất cho phong trào cách mạng thế giới, cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh và tạo tiền đề cho sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩa.