Trả lời nhanh
Bài 8 gồm hai mảng chính: các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc (Hai Bà Trưng năm 40, Bà Triệu năm 248, Lý Bí năm 542, Phùng Hưng cuối thế kỉ VIII) và các cuộc chiến tranh giải phóng (Bạch Đằng năm 938, khởi nghĩa Lam Sơn 1418–1427, phong trào Tây Sơn). Chủ đề xuyên suốt là ý chí giành và giữ độc lập của dân tộc.
Sơ đồ nhanh các mốc của bài
Trước khi đi vào từng cuộc khởi nghĩa, em hãy nhìn trục thời gian dưới đây để hình dung bài học trải dài hơn mười tám thế kỉ như thế nào.
Cách học hiệu quả là ghi nhớ theo bốn câu hỏi cho mỗi cuộc đấu tranh: Vì sao nổ ra? – Ai lãnh đạo? – Diễn biến chính ra sao? – Ý nghĩa là gì? Phần dưới đây trình bày theo đúng khung đó.
I. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu thời Bắc thuộc
Nguyên nhân chung: chính quyền phương Bắc áp đặt cai trị, thu thuế và cống nạp nặng nề, khiến mâu thuẫn giữa người Việt với chính quyền đô hộ ngày càng sâu sắc. Mỗi cuộc khởi nghĩa lại gắn với một triều đại đô hộ cụ thể.
1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40–43)
- Bối cảnh: nhà Đông Hán siết chặt ách thống trị ở Giao Chỉ, đời sống nhân dân cực khổ. Thái thú Tô Định nổi tiếng tham tàn.
- Diễn biến: năm 40, Trưng Trắc và Trưng Nhị dấy binh ở Mê Linh, Tô Định bỏ chạy. Trưng Trắc xưng vương, đóng đô ở Mê Linh. Năm 42, Mã Viện được nhà Hán cử sang đàn áp; sau thời gian kháng cự, Hai Bà lui về Hát Môn. Năm 43, Hai Bà hi sinh, khởi nghĩa thất bại.
- Ý nghĩa: là cuộc đấu tranh vũ trang lớn đầu tiên, mở đầu quá trình đấu tranh giành độc lập, tự chủ lâu dài; đồng thời thể hiện vai trò và ý chí quật cường của phụ nữ Việt Nam.
2. Khởi nghĩa Bà Triệu (248)
- Bối cảnh: nhà Ngô cai trị hà khắc, bóc lột tàn bạo.
- Diễn biến: năm 248, Triệu Quốc Đạt cùng em gái là Triệu Thị Trinh (Bà Triệu) khởi nghĩa ở Cửu Chân (Thanh Hoá). Khi Triệu Quốc Đạt mất, Bà Triệu được tôn làm chủ tướng, nghĩa quân lan rộng. Quân Ngô do Lục Dận chỉ huy sang đàn áp, khởi nghĩa thất bại, Bà Triệu hi sinh.
- Ý nghĩa: tiếp tục khẳng định tinh thần bất khuất của người Việt và sức mạnh của phụ nữ Việt Nam.
3. Khởi nghĩa Lý Bí (542–602)
- Bối cảnh: đầu thế kỉ VI, nhà Lương siết chặt cai trị, thuế khoá nặng nề, dân chúng bất mãn.
- Diễn biến: năm 542, Lý Bí khởi nghĩa, chiếm nhiều quận huyện và đánh bại các đợt tấn công của nhà Lương. Năm 544, ông lên ngôi (Lý Nam Đế), đặt quốc hiệu Vạn Xuân, dựng kinh đô ở vùng cửa sông Tô Lịch. Quân Lương quay lại tấn công; Lý Nam Đế giao quyền chỉ huy kháng chiến cho Triệu Quang Phục. Năm 550, Triệu Quang Phục lên làm vua. Đầu thế kỉ VII, nhà Tùy xâm lược, nhà nước Vạn Xuân chấm dứt.
- Ý nghĩa: lần đầu tiên sau nhiều thế kỉ, người Việt lập được nhà nước độc lập, cho thấy khả năng thắng lợi của cuộc đấu tranh; để lại bài học về chính trị và quân sự cho các thế hệ sau.
4. Khởi nghĩa Phùng Hưng (cuối thế kỉ VIII)
- Bối cảnh: nhà Đường cai trị hà khắc, bóc lột nặng nề.
- Diễn biến: trong khoảng những năm 766–780, Phùng Hưng cùng em trai tập hợp dân chúng khởi nghĩa, bao vây rồi chiếm thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay). Khoảng năm 791, sau khi Phùng Hưng mất, con trai là Phùng An nối nghiệp; quân Đường đàn áp và Phùng An phải ra hàng.
- Ý nghĩa: dù thất bại, khởi nghĩa cổ vũ ý chí giành độc lập, tự chủ và góp phần tạo cơ sở cho các cuộc đấu tranh sau đó.
II. Một số cuộc chiến tranh giải phóng tiêu biểu
1. Từ họ Khúc, họ Dương đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938
- Bước chuẩn bị: năm 905, Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ; con cháu họ Khúc xây dựng chính quyền riêng. Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh đuổi quân Nam Hán, giành lại quyền tự chủ.
- Bối cảnh trực tiếp: năm 937, Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ, cầu cứu Nam Hán. Nam Hán thừa cơ đưa quân sang. Ngô Quyền từ Ái Châu ra Bắc, diệt Kiều Công Tiễn rồi chuẩn bị đón quân xâm lược.
- Diễn biến: năm 938, Ngô Quyền cho đóng cọc nhọn ngầm ở cửa sông Bạch Đằng, nhử thuyền địch vào khi thuỷ triều lên rồi đánh mạnh khi nước rút. Thuyền Nam Hán va vào cọc, vỡ và chìm, quân địch đại bại.
- Ý nghĩa: chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra thời kì độc lập lâu dài. Năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.
2. Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427)
- Bối cảnh: năm 1407, nhà Minh đánh bại nhà Hồ và đặt ách đô hộ, thi hành chính sách bóc lột, đồng hoá nặng nề.
- Diễn biến chính:
- Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn (Thanh Hoá). Những năm đầu nghĩa quân gặp nhiều khó khăn, phải nhiều lần rút lên núi Chí Linh.
- Năm 1424, nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An, rồi giải phóng vùng từ Nghệ An đến Thuận Hoá, tạo căn cứ vững chắc.
- Năm 1426, nghĩa quân tiến ra Bắc, thắng lớn ở Tốt Động – Chúc Động.
- Năm 1427, nghĩa quân đánh tan viện binh nhà Minh ở Chi Lăng – Xương Giang. Vương Thông phải xin hoà và rút quân về nước.
- Kết quả: năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, khôi phục quốc hiệu Đại Việt, mở đầu triều Lê sơ.
- Nét đặc sắc: kết hợp đánh địch bằng quân sự với “tâm công” (thuyết phục, chiêu hàng), chiến thuật linh hoạt, dựa vào nhân dân; Nguyễn Trãi là nhà chiến lược, tác giả bản tuyên ngôn độc lập Bình Ngô đại cáo.
3. Phong trào Tây Sơn (cuối thế kỉ XVIII)
- Bối cảnh: đàng Trong và đàng Ngoài khủng hoảng, nông dân khổ cực. Năm 1771, anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ khởi nghĩa ở Tây Sơn (Bình Định).
- Chống quân Xiêm (1785): Nguyễn Ánh cầu viện quân Xiêm. Nguyễn Huệ bày trận mai phục, đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút trên sông Tiền.
- Chống quân Thanh (1789): Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh, Tôn Sĩ Nghị đưa quân sang chiếm Thăng Long. Cuối năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, hành quân thần tốc ra Bắc. Đầu xuân Kỷ Dậu (1789), nghĩa quân đánh các đồn Hà Hồi, Ngọc Hồi, Đống Đa rồi tiến vào Thăng Long, quân Thanh tan rã.
- Ý nghĩa: bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc, đồng thời góp phần thống nhất đất nước trên thực tế sau thời kì chia cắt.
III. Bảng so sánh tổng hợp
| Cuộc đấu tranh | Thời gian | Kẻ thù | Lãnh đạo | Kết quả |
|---|---|---|---|---|
| Hai Bà Trưng | 40–43 | Đông Hán | Trưng Trắc, Trưng Nhị | Thất bại, xưng vương ngắn ngủi |
| Bà Triệu | 248 | Nhà Ngô | Triệu Quốc Đạt, Triệu Thị Trinh | Thất bại |
| Lý Bí | 542–602 | Lương, Tùy | Lý Bí, Triệu Quang Phục | Lập nước Vạn Xuân, sau bị Tùy xâm chiếm |
| Phùng Hưng | cuối thế kỉ VIII | Nhà Đường | Phùng Hưng, Phùng An | Chiếm Tống Bình, sau thất bại |
| Bạch Đằng | 938 | Nam Hán | Ngô Quyền | Thắng lợi, chấm dứt Bắc thuộc |
| Lam Sơn | 1418–1427 | Nhà Minh | Lê Lợi, Nguyễn Trãi | Thắng lợi, lập triều Lê sơ |
| Tây Sơn | 1771–1789 (các chiến thắng 1785, 1789) | Xiêm, Thanh | Nguyễn Huệ (Quang Trung) | Thắng lợi |
IV. Nguyên nhân thắng lợi và bài học
- Lòng yêu nước và đoàn kết toàn dân: các cuộc đấu tranh thắng lợi đều dựa vào sự ủng hộ của nhân dân.
- Lãnh đạo tài giỏi: Ngô Quyền, Lê Lợi – Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ biết chọn thời cơ, địa thế và cách đánh phù hợp.
- Nghệ thuật quân sự sáng tạo: lấy ít địch nhiều, đánh bất ngờ, kết hợp quân sự với chính trị – ngoại giao.
- Bài học: biết phát huy sức mạnh toàn dân, xây dựng lực lượng, nắm thời cơ; truyền thống đó vẫn có giá trị trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Nhớ cặp “triều đại – khởi nghĩa”: Hán – Hai Bà Trưng; Ngô – Bà Triệu; Lương – Lý Bí; Đường – Phùng Hưng. Học sinh hay nhầm Bà Triệu với nhà Hán hoặc Lý Bí với nhà Đường.
- Phân biệt khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng: đề thi thường hỏi “cuộc khởi nghĩa nào kết thúc thời Bắc thuộc?”. Đáp án là chiến thắng Bạch Đằng 938, không phải một cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc ở trên.
- Đừng nhầm hai trận thắng của Tây Sơn: Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) đánh quân Xiêm; Ngọc Hồi – Đống Đa (1789) đánh quân Thanh.
- Vạn Xuân là quốc hiệu của Lý Bí; Đại Việt là quốc hiệu được khôi phục sau khởi nghĩa Lam Sơn.
Bài luyện tập có đáp án
- Câu 1. Cuộc khởi nghĩa nào dẫn đến sự ra đời của nhà nước Vạn Xuân?
Đáp án: khởi nghĩa Lý Bí (542), nhà nước Vạn Xuân thành lập năm 544. - Câu 2. Nêu điểm sáng tạo trong cách đánh của Ngô Quyền năm 938.
Đáp án: lợi dụng thuỷ triều lên xuống, đóng cọc ngầm ở cửa sông Bạch Đằng, nhử thuyền địch vào rồi đánh khi nước rút khiến thuyền địch vỡ, chìm. - Câu 3. Chọn đáp án đúng: Trận Chi Lăng – Xương Giang (1427) thuộc cuộc đấu tranh nào? A. Tây Sơn; B. Lam Sơn; C. Bạch Đằng; D. Phùng Hưng.
Đáp án: B, vì đây là trận đánh tan viện binh nhà Minh, buộc Vương Thông xin hoà và rút quân. - Câu 4 (vận dụng). Chỉ ra điểm chung giữa khởi nghĩa Hai Bà Trưng và khởi nghĩa Bà Triệu.
Đáp án: đều do phụ nữ đứng đầu, nổ ra do ách cai trị hà khắc của chính quyền phương Bắc và đều thất bại trước sự đàn áp của quân đô hộ, nhưng thể hiện ý chí bất khuất của dân tộc.
Tài liệu học cùng bài 8
- Giải SGK Lịch sử 11 Bài 8 (Cánh diều)
- 25 câu trắc nghiệm Lịch sử 11 Bài 8 có đáp án
- Giải SBT Lịch sử 11 Bài 8 (Cánh diều)
- Lý thuyết Bài 7: Khái quát về chiến tranh bảo vệ Tổ quốc
- Lý thuyết Bài 9: Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và triều Hồ
Câu hỏi thường gặp
Lịch sử 11 bài 8 Cánh Diều học những nội dung chính nào?
Bài gồm hai phần: các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu thời Bắc thuộc (Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Phùng Hưng) và các cuộc chiến tranh giải phóng tiêu biểu (Bạch Đằng năm 938, khởi nghĩa Lam Sơn, phong trào Tây Sơn).
Cuộc đấu tranh nào chấm dứt hoàn toàn thời Bắc thuộc?
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán, chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Năm 939 Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.
Nhà nước Vạn Xuân do ai lập nên và vào năm nào?
Lý Bí, sau khi khởi nghĩa năm 542, lên ngôi năm 544, đặt quốc hiệu Vạn Xuân và dựng kinh đô ở vùng cửa sông Tô Lịch.
Phân biệt chiến thắng của Tây Sơn năm 1785 và năm 1789 như thế nào?
Năm 1785, Nguyễn Huệ đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút trên sông Tiền. Năm 1789, Quang Trung đánh tan quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa, giải phóng Thăng Long.