Trả lời nhanh
Ôn dịch, thuốc lá là văn bản nhật dụng của Nguyễn Khắc Viện (1913–1997), trích từ bài viết “Từ thuốc lá đến ma túy – Bệnh nghiện”. Tác giả kết hợp nghị luận với thuyết minh để chỉ ra rằng thuốc lá là một thứ “ôn dịch” còn nguy hiểm hơn AIDS. Thuốc lá hại người hút, hại người xung quanh, làm tốn kém và dễ dẫn tới tệ nạn. Từ đó, tác giả kêu gọi toàn xã hội kiên trì chống lại nó.
1. Tác giả Nguyễn Khắc Viện
- Năm sinh – năm mất: 1913 – 1997, quê ở Hà Tĩnh.
- Con người: bác sĩ y khoa, nhà văn hóa và nhà hoạt động xã hội. Ông còn viết và dịch nhiều sách giới thiệu văn hóa Việt Nam với bạn đọc nước ngoài.
- Đóng góp nổi bật: ông quan tâm sâu sắc tới sức khỏe cộng đồng, tâm lí trẻ em và các vấn đề xã hội. Ông thường viết về y học bằng lời lẽ giản dị để ai đọc cũng hiểu.
Mẹo nhớ: Nguyễn Khắc Viện là bác sĩ viết về bệnh của xã hội. Nhờ vậy, khi ông nói về tác hại của thuốc lá, người đọc vừa tin được kiến thức chuyên môn, vừa thấy được tấm lòng lo cho cộng đồng.
2. Những nét chính về tác phẩm
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Xuất xứ | Trích từ bài viết “Từ thuốc lá đến ma túy – Bệnh nghiện” của Nguyễn Khắc Viện |
| Kiểu văn bản | Văn bản nhật dụng (chủ đề: tệ nạn xã hội, sức khỏe cộng đồng) |
| Phương thức biểu đạt | Nghị luận kết hợp thuyết minh |
| Vấn đề đặt ra | Thuốc lá là một “ôn dịch” nguy hiểm, phải được ngăn chặn kịp thời |
| Đặt cạnh các bài | Cùng nhóm văn bản nhật dụng với Bài toán dân số |
Bố cục 3 phần
- Phần 1 (từ đầu đến “nặng hơn cả AIDS”): thông báo về nạn dịch thuốc lá.
- Phần 2 (tiếp theo đến “con đường phạm pháp”): phân tích các tác hại của thuốc lá.
- Phần 3 (còn lại): kiến nghị và lời kêu gọi chống ôn dịch thuốc lá.
Lỗi hay gặp: nhiều bạn chia văn bản thành 4 phần vì tách tác hại với người hút và tác hại với người xung quanh thành hai phần riêng. Thật ra cả hai ý này đều thuộc phần “tác hại”, nên chia 3 phần mới hợp lí: nêu vấn đề – chứng minh – kêu gọi.
Tóm tắt ngắn
Sau dịch hạch, thổ tả rồi AIDS, loài người đang gặp một ôn dịch mới là thuốc lá, và tác giả cho rằng nó còn nguy hiểm hơn AIDS. Khói thuốc chứa hắc ín, ô-xit các-bon, ni-cô-tin. Những chất này phá hoại sức khỏe người hút một cách từ từ nhưng chắc chắn, đồng thời đầu độc cả những người hít phải khói. Thuốc lá còn làm tốn tiền, nêu gương xấu cho trẻ em và dễ dẫn tới phạm pháp. Ở nước ta, tỉ lệ thanh niên hút thuốc tại các thành phố lớn không kém gì các thành phố Âu – Mĩ, vì thế cần chung tay ngăn chặn. Muốn xem thêm các bản tóm tắt dài ngắn khác nhau, em đọc các mẫu tóm tắt Ôn dịch, thuốc lá.
3. Đọc hiểu văn bản
3.1. Thông báo về nạn dịch thuốc lá
- Tác giả điểm lại các ôn dịch từng làm hàng triệu người chết: dịch hạch, thổ tả. Cuối thế kỉ XX lại có AIDS.
- Rồi tác giả khẳng định: ôn dịch thuốc lá đe dọa sức khỏe và tính mạng loài người còn nặng hơn cả AIDS.
- Nghệ thuật: nêu vấn đề trực tiếp, dùng từ ngữ quen thuộc của ngành y (“ôn dịch”) và so sánh với căn bệnh đáng sợ nhất thời bấy giờ.
Vì sao so sánh với AIDS? Lúc đó ai cũng sợ AIDS, còn thuốc lá lại bị coi là chuyện thường ngày. Khi đặt cái “bình thường” lên trên cái “đáng sợ nhất”, tác giả làm người đọc giật mình và phải xem lại cách nghĩ của mình.
3.2. Tác hại của thuốc lá
a) Với người hút. Tác giả mượn ý của Trần Hưng Đạo khi bàn việc đánh giặc: giặc đánh như vũ bão thì không đáng sợ, đáng sợ là giặc gặm nhấm “như tằm ăn dâu”. Thuốc lá cũng vậy, nó không giết người ngay mà bào mòn sức khỏe từng ngày. Vì thế người hút dễ chủ quan.
| Chất độc trong khói thuốc | Tác hại được nêu |
|---|---|
| Hắc ín | Làm tê liệt các lông mao ở vòm họng, phế quản. Gây ho hen, viêm phế quản và là nguyên nhân phần lớn các ca ung thư vòm họng, ung thư phổi |
| Ô-xit các-bon | Thấm vào máu, cản trở việc tiếp nhận ô-xi, làm sức khỏe giảm sút |
| Ni-cô-tin | Làm co thắt động mạch, gây huyết áp cao, tắc động mạch, nhồi máu cơ tim, có thể dẫn tới tử vong |
b) Với người xung quanh. Người không hút nhưng ngồi cạnh người hút vẫn bị nhiễm độc, đau tim mạch, viêm phế quản, thậm chí ung thư. Phụ nữ có thai hít phải khói thuốc thì thai nhi có thể bị ảnh hưởng. Bằng những dẫn chứng này, tác giả bác bỏ suy nghĩ ích kỉ “Tôi hút, tôi bị bệnh, mặc tôi!”. Hút thuốc không phải chuyện riêng của một người, vì nó làm hại cả người khác.
c) Với kinh tế, đạo đức, xã hội.
- Gây tốn kém: tác giả đem tiền mua thuốc đặt cạnh thu nhập của người lao động để thấy đó là khoản chi rất lớn.
- Nêu gương xấu: trẻ em bắt chước người lớn hút thuốc, nhiều em vì thiếu tiền mua thuốc mà sinh ra trộm cắp.
- Mở đường tới tệ nạn: từ thuốc lá có thể sa vào ma túy và phạm pháp.
Nghệ thuật phần 2: liệt kê, phân loại tác hại từ gần đến xa (bản thân → người khác → xã hội), có số liệu và ví dụ cụ thể, có so sánh. Lời văn thể hiện rõ thái độ lo lắng và bất bình của tác giả.
3.3. Kiến nghị và lời kêu gọi
- Các nước phương Tây đã có phong trào chống thuốc lá rộng rãi: cấm hút ở nơi công cộng, phạt tiền người vi phạm, cấm quảng cáo thuốc lá, tuyên truyền tác hại. Nhờ vậy, số người hút đã giảm.
- Ở nước ta, tỉ lệ thanh niên hút thuốc tại các thành phố lớn ngang với Âu – Mĩ, trong khi nhiều người vẫn chưa thấy đó là chuyện nghiêm trọng.
- Từ đó, tác giả kêu gọi mọi người cùng đứng lên ngăn ngừa ôn dịch này.
Ý nghĩa của phép so sánh với nước ngoài: các nước giàu đã thấy hiểm họa và hành động quyết liệt. Như vậy, nước ta càng không thể thờ ơ. Phép so sánh này làm lời kêu gọi có sức nặng và cho thấy việc chống thuốc lá hoàn toàn làm được.
4. Giá trị nội dung và nghệ thuật
- Nội dung: chỉ ra tác hại nhiều mặt của thuốc lá, phê phán thói quen hút thuốc và cách nghĩ ích kỉ. Văn bản kêu gọi một cuộc đấu tranh chống thuốc lá kiên trì, rộng khắp.
- Nghệ thuật: lập luận chặt chẽ. Văn bản kết hợp nghị luận với thuyết minh, dùng số liệu, dẫn chứng khoa học và ví dụ đời thường. So sánh độc đáo (với AIDS, với “giặc tằm ăn dâu”), giọng văn vừa khách quan vừa thể hiện cảm xúc.
5. Sơ đồ tư duy
Em có thể xem thêm bản vẽ chi tiết tại sơ đồ tư duy Ôn dịch, thuốc lá.
6. Soạn bài Ôn dịch, thuốc lá – gợi ý trả lời câu hỏi
Câu 1. Nhan đề “Ôn dịch, thuốc lá” có gì đặc biệt? Dấu phẩy có tác dụng gì?
Nhan đề có thể viết là “Ôn dịch thuốc lá” hay “Thuốc lá là một loại ôn dịch”, nhưng tác giả chọn đặt dấu phẩy ở giữa. Dấu phẩy tạo một quãng ngắt, làm nổi bật hai chữ “ôn dịch” như một tiếng kêu cảnh báo. Đồng thời nó gợi sắc thái căm ghét, nguyền rủa, giống như người xưa chửi “đồ ôn dịch”. Nhan đề vì vậy vừa thông tin vừa bày tỏ thái độ.
Câu 2. Vì sao tác giả nhắc lời Trần Hưng Đạo khi nói về thuốc lá?
Lời bàn về “giặc tằm ăn dâu” giúp người đọc hiểu đúng bản chất tác hại của thuốc lá. Nó không giết người tức thì nên dễ bị xem thường, nhưng lại phá hoại âm thầm và chắc chắn. Viện dẫn một nhân vật lịch sử ai cũng kính trọng cũng làm lập luận đáng tin hơn.
Câu 3. Tác giả bác bỏ ý kiến “Tôi hút, tôi bị bệnh, mặc tôi!” bằng cách nào?
Tác giả đưa dẫn chứng về tác hại của khói thuốc với người xung quanh: vợ con, đồng nghiệp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Khi đã chứng minh hút thuốc làm hại người khác thì câu “mặc tôi” tự sụp đổ. Đó là lối nghĩ vô trách nhiệm với cộng đồng.
Câu 4. Việc so sánh tình hình chống thuốc lá ở nước ta với các nước phương Tây có ý nghĩa gì?
Phép so sánh cho thấy nước ta đang tụt lại trong cuộc chiến chống thuốc lá. Nó cũng đưa ra bằng chứng rằng nếu có biện pháp mạnh thì số người hút sẽ giảm. Nhờ vậy, lời kêu gọi ở cuối bài có cơ sở thực tế và có tính khả thi.
Câu 5. Em hiểu thêm điều gì sau khi học văn bản?
Gợi ý: hút thuốc không phải “thú vui riêng” mà là mối nguy chung. Học sinh nên nói “không” với thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử, và có thể khéo léo nhắc người thân bỏ thuốc. Em cũng cần tránh xa nơi có khói thuốc và tham gia tuyên truyền ở trường.
Muốn xem bản trả lời gọn hơn, em tham khảo soạn bài Ôn dịch, thuốc lá ngắn nhất.
7. Mở rộng: liên hệ thời nay
Văn bản ra đời đã lâu nhưng vấn đề vẫn còn nóng. Ngày nay ngoài thuốc lá điếu còn có thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng với mẫu mã bắt mắt, được quảng cáo là “ít hại”. Đây chính là kiểu “giặc tằm ăn dâu” đội lốt mới mà người trẻ cần tỉnh táo nhận ra. Khi làm bài nghị luận, em có thể dùng chi tiết này để làm mới phần liên hệ.
Để luyện viết, em tham khảo thêm bài phân tích văn bản Ôn dịch, thuốc lá, bài cảm nghĩ về văn bản và dàn ý phân tích chi tiết.
8. Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Xếp văn bản vào thể tự sự hoặc biểu cảm. Đúng phải là văn bản nhật dụng, phương thức nghị luận kết hợp thuyết minh.
- Nhớ nhầm tác hại của từng chất. Mẹo: Hắc ín → Họng, phổi (cùng chữ H). Ô-xit các-bon → Ô-xi bị chặn (cùng chữ Ô). Ni-cô-tin → tim (cùng vần “in/im”).
- Chỉ kể tác hại với người hút mà quên tác hại với người xung quanh và với xã hội. Đây lại là ý thể hiện rõ nhất tính nhân văn của bài.
9. Luyện tập có đáp án
Bài 1. Chất nào trong khói thuốc gây co thắt động mạch, dẫn đến huyết áp cao?
Đáp án: Ni-cô-tin.
Bài 2. Hãy chỉ ra trình tự trình bày tác hại trong phần 2 và nêu tác dụng của trình tự đó.
Đáp án: Trình tự là người hút → người xung quanh → kinh tế, đạo đức, xã hội, tức là từ gần đến xa, từ hẹp đến rộng. Cách sắp xếp này cho thấy tác hại lan rộng dần, qua đó khẳng định thuốc lá là vấn đề của cả cộng đồng.
Bài 3. Viết một câu khẩu hiệu chống thuốc lá có dùng phép so sánh, lấy cảm hứng từ văn bản.
Gợi ý đáp án: “Mỗi điếu thuốc là một con tằm nhỏ, lặng lẽ gặm lá phổi của bạn.” (Học sinh có thể viết câu khác, miễn có so sánh và đúng nội dung.)
Muốn tự kiểm tra kĩ hơn, em làm thêm 19 câu trắc nghiệm Ôn dịch, thuốc lá. Các tác phẩm khác của chương trình Ngữ văn 8: Đập đá ở Côn Lôn, Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác, Muốn làm thằng Cuội, Hai chữ nước nhà.
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Soạn văn 8 Chân trời sáng tạo: mục lục soạn bài đủ Tập 1 và Tập 2; Viết bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống lớp 8: dàn ý + 5 bài mẫu; Trưởng giả học làm sang (Mô-li-e): Tác giả, nội dung, bố cục, nghệ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Ôn dịch, thuốc lá thuộc kiểu văn bản gì?
Đây là văn bản nhật dụng về tệ nạn xã hội và sức khỏe cộng đồng. Phương thức biểu đạt chính là nghị luận kết hợp thuyết minh.
Văn bản Ôn dịch, thuốc lá được trích từ đâu?
Văn bản được trích từ bài viết "Từ thuốc lá đến ma túy – Bệnh nghiện" của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện (1913–1997).
Bố cục văn bản Ôn dịch, thuốc lá gồm mấy phần?
Văn bản gồm 3 phần: thông báo về nạn dịch thuốc lá, phân tích tác hại của thuốc lá, và kiến nghị, kêu gọi chống ôn dịch thuốc lá.
Vì sao tác giả nói thuốc lá nguy hiểm hơn cả AIDS?
Vì thuốc lá được xã hội chấp nhận, rất nhiều người dùng và dễ bị xem thường. Nó tàn phá sức khỏe âm thầm như "tằm ăn dâu", hại cả người hút lẫn người xung quanh, nên số người bị ảnh hưởng rất lớn.