Trả lời nhanh
Chủ thể trữ tình là người trực tiếp cảm nhận và bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, tâm trạng trong bài thơ, tức “cái tôi” đang cất lên tiếng nói. Chủ thể trữ tình không đồng nhất hoàn toàn với tác giả. Khi đề hỏi “chủ thể trữ tình là ai, ẩn hay xuất hiện trực tiếp”, em xác định ai đang bày tỏ cảm xúc, rồi xem người đó có tự xưng (tôi, ta, anh, em…) hay không: có xưng hô là xuất hiện trực tiếp, không xưng hô là chủ thể ẩn.
Đề bài
Câu hỏi: Chủ thể trữ tình của bài thơ là ai? Đó là chủ thể ẩn hay chủ thể xuất hiện trực tiếp?
Đây là câu hỏi đọc hiểu quen thuộc khi học thơ trữ tình. Muốn trả lời đúng, em cần nắm chắc khái niệm và phân biệt được chủ thể trữ tình với những khái niệm dễ nhầm. Bài này tập trung vào phần định nghĩa và phân biệt; nếu cần tìm hiểu kĩ các dạng chủ thể, em xem thêm bài Thơ trữ tình có mấy dạng chủ thể trữ tình.
Chủ thể trữ tình là gì?
Trong thơ trữ tình, nội dung chính không phải là câu chuyện mà là cảm xúc. Mỗi bài thơ luôn có một “người” đứng ra cảm nhận thế giới và nói lên cảm xúc ấy. Người đó được gọi là chủ thể trữ tình.
- Chủ thể trữ tình là một hình tượng nghệ thuật: được tạo nên bằng ngôn từ trong bài thơ, có cách nhìn, giọng điệu, tâm trạng riêng.
- Chủ thể trữ tình có thể gần với tác giả (khi nhà thơ nói về chính mình) nhưng cũng có thể là một nhân vật do nhà thơ hoá thân (người chinh phụ, cô gái, con vật…).
- Chủ thể trữ tình có thể lộ diện hoặc ẩn đi: có khi xưng “tôi”, “ta”, “anh”, “em”; có khi không xưng hô, cảm xúc toát ra qua cảnh vật và giọng thơ.
Mẹo nhớ: hãy tự hỏi “Ai đang buồn, vui, nhớ, thương… trong bài thơ này?“. Câu trả lời chính là chủ thể trữ tình.
Phân biệt chủ thể trữ tình với các khái niệm dễ nhầm
| Khái niệm | Là ai / là gì? | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tác giả | Người thật, viết ra bài thơ, có tiểu sử ngoài đời. | Nguyễn Khuyến, tác giả bài Bạn đến chơi nhà. |
| Chủ thể trữ tình | Người bộc lộ cảm xúc bên trong bài thơ; là hình tượng nghệ thuật. | Người chủ nhà xưng “ta”, vui mừng khi bạn đến chơi. |
| Nhân vật trữ tình | Cách gọi quen thuộc trong nhiều tài liệu, thường dùng với nghĩa gần như chủ thể trữ tình (cái tôi trữ tình). | “Nhân vật trữ tình trong bài thơ là người chủ nhà”. |
| Đối tượng trữ tình | Người, sự vật, cảnh vật mà cảm xúc hướng tới. | Người bạn được gọi là “bác”. |
| Nhân vật được nhắc đến trong bài thơ | Những con người xuất hiện trong lời thơ nhưng không phải người đang bày tỏ cảm xúc. | Người mẹ, người bà được nhớ tới trong một bài thơ về kí ức. |
Vì sao chủ thể trữ tình không đồng nhất với tác giả?
Ví dụ rõ nhất là Chinh phụ ngâm: tác giả Đặng Trần Côn là nam giới, nhưng người bày tỏ nỗi nhớ chồng, nỗi cô đơn trong tác phẩm là người chinh phụ. Tương tự, trong Nhớ rừng, Thế Lữ mượn lời con hổ trong vườn bách thú để nói nỗi chán ghét thực tại; chủ thể xưng “ta” là con hổ chứ không phải nhà thơ. Vì vậy khi trả lời, em không nên mặc định “chủ thể trữ tình là tác giả”.
Chủ thể ẩn và chủ thể xuất hiện trực tiếp
| Chủ thể xuất hiện trực tiếp | Chủ thể ẩn | |
|---|---|---|
| Dấu hiệu | Có đại từ tự xưng: tôi, ta, anh, em, mình, cháu, con… | Không có đại từ tự xưng; cảm xúc gửi qua cảnh vật, chi tiết, câu hỏi tu từ, giọng điệu. |
| Hiệu quả | Cảm xúc bộc lộ thẳng, gần gũi, như lời tâm sự. | Cảm xúc kín đáo, hàm súc, để người đọc tự cảm nhận. |
| Ví dụ | Bạn đến chơi nhà (Nguyễn Khuyến): câu kết “Bác đến chơi đây, ta với ta” có chủ thể xưng “ta”. | Cảnh khuya (Hồ Chí Minh): không xưng “tôi”, nhưng câu “Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà” cho thấy một con người đang thao thức vì đất nước. |
Trường hợp nhập vai: khi nhà thơ hoá thân vào nhân vật và nhân vật ấy tự xưng (như con hổ xưng “ta” trong Nhớ rừng), em vẫn xếp là chủ thể xuất hiện trực tiếp, đồng thời nói rõ đó là chủ thể nhập vai.
Cách trả lời câu hỏi “Chủ thể trữ tình là ai, ẩn hay trực tiếp?”
- Đọc toàn bài, tìm đại từ xưng hô. Gạch chân các từ tôi, ta, anh, em… và xác định từ đó chỉ người nói hay người được nói tới.
- Xác định chủ thể là ai: nhà thơ, một nhân vật nhập vai hay một “con người” không xác định cụ thể (người con xa quê, người lính…).
- Kết luận ẩn hay trực tiếp dựa vào việc chủ thể có tự xưng hay không.
- Dẫn chứng và nêu tác dụng trong 1–2 câu.
Mẫu trả lời (với bài Cảnh khuya): “Chủ thể trữ tình là một người chiến sĩ cách mạng đang thức giữa đêm khuya ở chiến khu, cũng chính là hình ảnh của tác giả. Đây là chủ thể ẩn, vì bài thơ không có đại từ tự xưng; cảm xúc được bộc lộ qua cảnh trăng, tiếng suối và câu thơ cuối nói về nỗi lo việc nước. Cách thể hiện này khiến tình yêu thiên nhiên và tấm lòng vì nước hiện lên tự nhiên, hàm súc.”
Lỗi thường gặp
- Đồng nhất chủ thể trữ tình với tác giả trong mọi trường hợp, kể cả bài thơ nhập vai.
- Nhầm đối tượng trữ tình là chủ thể: ví dụ bài thơ viết về mẹ, em trả lời “chủ thể trữ tình là người mẹ” trong khi người bày tỏ tình cảm là người con.
- Thấy đại từ là kết luận ngay mà không xét đại từ đó chỉ ai: “anh”, “em” có thể chỉ người được nói tới chứ không phải người nói.
- Chỉ nêu kết luận, thiếu dẫn chứng: câu trả lời cần trích từ ngữ hoặc câu thơ làm bằng chứng.
Luyện tập
Bài 1. Trong bài Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan), chủ thể trữ tình là ai, ẩn hay xuất hiện trực tiếp?
Gợi ý: Chủ thể là người lữ khách dừng chân trên đèo Ngang lúc chiều tà, gần với chính tác giả; xuất hiện trực tiếp qua đại từ “ta” ở câu kết, bộc lộ nỗi cô đơn, nhớ nước thương nhà.
Bài 2. Bài Ông đồ (Vũ Đình Liên) có chủ thể trữ tình xưng “tôi” không? Đó là chủ thể ẩn hay trực tiếp?
Gợi ý: Không xưng “tôi”. Chủ thể là người quan sát hình ảnh ông đồ qua các mùa Tết, cảm xúc thương cảm, hoài niệm toát ra qua cảnh vật và câu hỏi tu từ cuối bài, nên đây là chủ thể ẩn.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể trữ tình là gì?
Là người trực tiếp cảm nhận và bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, tâm trạng trong bài thơ trữ tình; là một hình tượng nghệ thuật, không đồng nhất hoàn toàn với tác giả.
Chủ thể trữ tình có phải là tác giả không?
Không hẳn. Nhiều bài thơ có chủ thể gần với tác giả, nhưng cũng có bài nhà thơ hoá thân vào nhân vật khác, như người chinh phụ trong Chinh phụ ngâm hay con hổ trong Nhớ rừng.
Làm sao biết chủ thể trữ tình ẩn hay xuất hiện trực tiếp?
Nếu trong bài có đại từ tự xưng của người đang bày tỏ cảm xúc (tôi, ta, anh, em…) thì là xuất hiện trực tiếp; nếu không có, cảm xúc gửi qua cảnh vật, giọng điệu thì là chủ thể ẩn.
Chủ thể trữ tình khác đối tượng trữ tình thế nào?
Chủ thể trữ tình là người bày tỏ cảm xúc; đối tượng trữ tình là con người, sự vật, cảnh vật mà cảm xúc ấy hướng tới.
Nhân vật trữ tình và chủ thể trữ tình có giống nhau không?
Trong nhiều tài liệu, nhân vật trữ tình được dùng với nghĩa gần như chủ thể trữ tình. Khi làm bài, em nên dùng thuật ngữ chủ thể trữ tình theo sách Ngữ văn hiện hành.