Trả lời nhanh
Chủ thể trữ tình là người trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ. Theo cách hiểu phổ biến khi học thơ trữ tình, chủ thể trữ tình thường xuất hiện ở ba dạng: (1) xuất hiện trực tiếp, xưng “tôi”, “ta”, “anh”, “em”…; (2) ẩn mình, không xưng hô, cảm xúc toát ra qua cảnh vật; (3) nhập vai, hoá thân vào một nhân vật hay sự vật để nói thay.
Đề bài
Câu hỏi: Thơ trữ tình có mấy dạng chủ thể trữ tình? Chủ thể trữ tình trong văn bản này thuộc dạng nào?
Câu hỏi gồm hai ý: ý thứ nhất kiểm tra lí thuyết, ý thứ hai yêu cầu em vận dụng vào bài thơ đang học. Vì mỗi bài học dùng một văn bản khác nhau, dưới đây thầy cô hướng dẫn cách trả lời chung và minh hoạ bằng các bài thơ quen thuộc.
Đáp án ý 1: Các dạng chủ thể trữ tình
| Dạng | Dấu hiệu nhận biết | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xuất hiện trực tiếp | Có đại từ xưng hô ngôi thứ nhất: tôi, ta, anh, em, mình…; trực tiếp nói lên cảm xúc của mình. | Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan): “Một mảnh tình riêng, ta với ta”. |
| Ẩn mình | Không có đại từ xưng hô; cảm xúc gửi qua cảnh vật, chi tiết, giọng điệu. | Câu cá mùa thu (Nguyễn Khuyến): người câu cá hiện ra qua hành động “Tựa gối, ôm cần…” mà không xưng hô. |
| Nhập vai (hoá thân) | Nhà thơ mượn lời một nhân vật, sự vật để bày tỏ tâm sự. | Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương): chủ thể hoá thân vào chiếc bánh trôi, xưng “Thân em”. |
Lưu ý: một số tài liệu gọi chủ thể trữ tình là “nhân vật trữ tình” hoặc mô tả bằng các cụm từ khác nhau. Khi làm bài, em nên dùng đúng cách gọi trong phần Tri thức ngữ văn của bộ sách em đang học.
Hướng dẫn ý 2: Xác định dạng chủ thể trữ tình trong văn bản
- Tìm đại từ xưng hô. Nếu có “tôi”, “ta”, “anh”, “em”… dùng để nói về chính người đang bộc lộ cảm xúc, chủ thể trữ tình xuất hiện trực tiếp.
- Nếu không có đại từ, xem cảm xúc được bộc lộ qua đâu: cảnh vật, hành động, giọng điệu. Đó là dạng ẩn mình.
- Kiểm tra “người nói” có phải nhà thơ không. Nếu lời thơ là lời của một nhân vật hay sự vật khác (cô gái, người chinh phụ, chiếc bánh trôi…), đó là dạng nhập vai.
- Viết câu trả lời: nêu dạng, dẫn từ ngữ làm bằng chứng, nói ngắn gọn tác dụng.
Mẫu câu trả lời: “Chủ thể trữ tình trong bài thơ xuất hiện trực tiếp, xưng ‘ta’ ở câu thơ cuối. Cách xưng hô này giúp tâm trạng cô đơn, hoài cổ của tác giả được bộc lộ trực tiếp, tạo sự gần gũi với người đọc.”
Giải thích chi tiết: vì sao phải phân biệt các dạng?
Mỗi dạng chủ thể tạo ra một hiệu quả biểu đạt khác nhau. Chủ thể xuất hiện trực tiếp làm cảm xúc chân thành, gần gũi. Chủ thể ẩn mình tạo vẻ hàm súc, kín đáo, người đọc phải “đọc ra” tâm trạng qua cảnh. Chủ thể nhập vai giúp nhà thơ nói được những điều khó nói thẳng, hoặc cất lên tiếng nói của cả một lớp người.
Ví dụ, qua hình ảnh chiếc bánh trôi “vừa trắng lại vừa tròn”, Hồ Xuân Hương vừa nói về vẻ đẹp, thân phận chìm nổi của người phụ nữ, vừa khẳng định tấm lòng son sắt của họ.
Kiến thức cần nhớ
Thơ trữ tình là thể loại thơ chủ yếu phản ánh thế giới nội tâm: cảm xúc, tâm trạng, suy tư của con người trước cuộc sống. Trung tâm của bài thơ trữ tình là chủ thể trữ tình, người cảm nhận và bày tỏ cảm xúc.
Cần phân biệt chủ thể trữ tình với tác giả. Tác giả là người có thật ngoài đời, còn chủ thể trữ tình là “cái tôi” trong văn bản. Hai đối tượng này có thể rất gần nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất, rõ nhất ở dạng nhập vai. Chủ thể trữ tình cũng khác đối tượng trữ tình, tức là con người, sự vật mà chủ thể hướng cảm xúc tới.
Ngoài chủ thể trữ tình, khi đọc thơ em cần chú ý: hình ảnh, vần, nhịp, biện pháp tu từ, mạch cảm xúc và chủ đề. Tất cả đều phục vụ việc bộc lộ cảm xúc của chủ thể.
Câu hỏi luyện tập tương tự
Câu 1. Trong câu ca dao “Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai”, chủ thể trữ tình thuộc dạng nào?
Đáp án: Chủ thể trữ tình xuất hiện trực tiếp, là người con gái xưng “em”. Lời than “biết vào tay ai” bộc lộ nỗi lo về thân phận không tự quyết định được của người phụ nữ trong xã hội xưa.
Câu 2. Dấu hiệu nào giúp nhận ra chủ thể trữ tình đang ẩn mình?
Đáp án: Bài thơ không có đại từ xưng hô chỉ người bộc lộ cảm xúc; tâm trạng được gửi gắm qua cảnh vật, chi tiết và giọng điệu.
Câu 3. Chủ thể trữ tình có phải lúc nào cũng là tác giả không?
Đáp án: Không. Chủ thể trữ tình là “cái tôi” trong văn bản; ở dạng nhập vai, đó có thể là một nhân vật hay sự vật mà tác giả hoá thân.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể trữ tình là gì?
Chủ thể trữ tình là người trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, tâm trạng trong bài thơ trữ tình, là "cái tôi" cảm xúc trong văn bản.
Chủ thể trữ tình có mấy dạng?
Thường được nhận diện ở ba dạng: xuất hiện trực tiếp (xưng tôi, ta, anh, em…), ẩn mình sau cảnh vật, và nhập vai, hoá thân vào nhân vật hay sự vật.
Chủ thể trữ tình khác đối tượng trữ tình thế nào?
Chủ thể trữ tình là người bày tỏ cảm xúc; đối tượng trữ tình là con người, sự vật, cảnh vật mà cảm xúc ấy hướng tới.
Làm sao nhận biết nhanh chủ thể trữ tình trong bài thơ?
Tìm đại từ xưng hô ngôi thứ nhất; nếu không có, xem cảm xúc được gửi qua cảnh vật hay qua lời của một nhân vật, sự vật khác.