Trả lời nhanh
Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội loài người về cả vật chất lẫn tinh thần, gắn với sự xuất hiện của nhà nước, chữ viết, thành thị. Văn hóa có từ khi có loài người, còn văn minh chỉ xuất hiện ở giai đoạn phát triển cao. Con người bước vào thời kì văn minh khi nhà nước ra đời, thường đi kèm chữ viết.
Bài 5 là bài mở đầu cho phần “Một số nền văn minh thế giới” của Lịch sử 10 Cánh diều. Bài này chỉ có hai mục kiến thức nhưng là nền để học tiếp các bài về văn minh phương Đông, phương Tây. Dưới đây là lời giải từng câu hỏi, có giải thích vì sao đáp án như vậy.
1. Nắm chắc kiến thức trước khi làm bài
Khái niệm văn minh
- Văn minh: trạng thái tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người, là trình độ phát triển cao của văn hóa.
- Điều kiện bước vào thời kì văn minh: có nhà nước; thông thường kèm theo chữ viết, thành thị, phân hóa xã hội và các công trình kiến trúc quy mô lớn.
- Từ văn hóa nguyên thủy, khi nhà nước và chữ viết ra đời, loài người chuyển sang thời kì văn minh.
Bảng phân biệt văn hóa và văn minh
| Tiêu chí | Văn hóa | Văn minh |
|---|---|---|
| Nội dung | Toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo trong lịch sử | Những giá trị ở trình độ phát triển cao của xã hội |
| Thời điểm xuất hiện | Cùng với sự xuất hiện của loài người (có cả thời nguyên thủy) | Khi có nhà nước, chữ viết, thành thị |
| Phạm vi | Rộng hơn, bao gồm cả văn minh | Hẹp hơn, là “đỉnh cao” của văn hóa |
| Ví dụ | Đồ trang sức bằng vỏ ốc, xương thú thời nguyên thủy | Kim tự tháp, chữ tượng hình, bộ luật, thành quách |
Mẹo nhớ: mọi văn minh đều là văn hóa, nhưng không phải văn hóa nào cũng là văn minh. Hãy tưởng tượng hai vòng tròn: vòng “văn minh” nằm gọn trong vòng “văn hóa”.
2. Giải câu hỏi mục 1 (trang 32)
Xem thêm bản chi tiết tại Giải Lịch sử 10 trang 32 và câu hỏi trang 32.
Câu hỏi 1. Văn minh là gì? Phân biệt văn hóa và văn minh. Con người bước vào thời kì văn minh khi có điều kiện nào?
- Văn minh là trạng thái phát triển cao của xã hội về vật chất và tinh thần, là giai đoạn tiến bộ của văn hóa.
- Phân biệt: văn hóa xuất hiện cùng loài người và bao quát mọi sáng tạo; văn minh chỉ có khi xã hội đạt trình độ cao (xem bảng ở trên).
- Điều kiện: xã hội có nhà nước. Chữ viết thường xuất hiện cùng lúc và là bước nhảy vọt của nhân loại, vì nhờ chữ viết kinh nghiệm được lưu giữ và truyền lại.
Câu hỏi 2. Trong hình 5.2 và 5.3, hình nào vừa là biểu hiện của văn hóa, vừa là biểu hiện của văn minh?
Đáp án: hình 5.3 – công trình kiến trúc đồ sộ của nền văn minh La Mã. Vì sao? Công trình này do con người sáng tạo nên là văn hóa; đồng thời nó cho thấy một xã hội có nhà nước, có kĩ thuật tính toán – xây dựng, kinh tế đủ mạnh để huy động nhân lực, vật lực lớn nên là biểu hiện của văn minh. Khi trả lời, em nên nêu đủ hai vế “văn hóa” và “văn minh” kèm lí do, không chỉ ghi số hình.
3. Giải câu hỏi mục 2 (trang 33)
Tham khảo thêm Giải Lịch sử 10 trang 33 và câu hỏi trang 33.
Yêu cầu: trình bày khái quát tiến trình lịch sử văn minh thế giới thời cổ – trung đại và kể tên các nền văn minh tiêu biểu tương ứng.
Em có thể trả lời theo hai nhánh Đông – Tây, đối chiếu với sơ đồ 5 trong sách:
- Phương Đông: các nền văn minh sớm nhất hình thành ở lưu vực các dòng sông lớn. Khoảng 3500–3000 năm TCN là Ai Cập và Lưỡng Hà; khoảng 3000–2500 năm TCN là Ấn Độ và Trung Hoa. Các nền văn minh này tiếp tục phát triển sang thời trung đại.
- Phương Tây: văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại hình thành và phát triển rực rỡ trong thiên niên kỉ I TCN; đến cuối thời trung đại, văn minh Tây Âu bước vào thời Phục Hưng (khoảng thế kỉ XIV – XVII), mở đường cho thời cận đại.
Cách ghi nhớ: “Đông trước, Tây sau; sông lớn sinh ra văn minh” – các nền văn minh phương Đông hình thành sớm hơn, gắn với đồng bằng sông Nin, Tigrơ – Ơphrát, sông Ấn – sông Hằng, Hoàng Hà – Trường Giang.
4. Luyện tập và vận dụng
Luyện tập 1 – Hình ảnh nào là văn hóa, hình ảnh nào là văn minh?
Xem thêm lời giải Luyện tập 1.
- Hình 5.4 (đồ trang sức thời nguyên thủy): biểu hiện của văn hóa. Đó là sản phẩm vật chất mang giá trị tinh thần của con người thời chưa có nhà nước, chưa có chữ viết.
- Hình 5.5 (công trình kiến trúc đồ sộ): biểu hiện của văn minh. Công trình quy mô lớn chỉ xuất hiện khi xã hội có nhà nước tổ chức, có kĩ thuật và sự phân công lao động.
Lỗi hay gặp: kết luận hình 5.4 “không phải văn hóa” hoặc hình 5.5 “không phải văn hóa”. Thực ra cả hai đều là văn hóa; điểm khác là hình 5.5 còn đạt trình độ của văn minh.
Vận dụng 2 – Văn minh Văn Lang – Âu Lạc, Đại Việt thuộc giai đoạn nào?
Xem thêm lời giải Vận dụng 2.
- Nhà nước Văn Lang ra đời khoảng thế kỉ VII TCN, tiếp đến là Âu Lạc. Người Việt cổ sống quần cư ở lưu vực sông lớn (nhất là sông Hồng), phát triển nông nghiệp lúa nước. Có nhà nước thì có cơ sở hình thành văn minh.
- Như vậy văn minh Văn Lang – Âu Lạc thuộc giai đoạn hình thành các nền văn minh cổ đại trong tiến trình văn minh thế giới. Em hãy đối chiếu mốc thời gian với sơ đồ 5 của sách để ghi đúng khung giai đoạn mà sách nêu.
- Văn minh Đại Việt phát triển sau khi nước ta giành độc lập (thế kỉ X), tương ứng với thời kì trung đại của thế giới, kế thừa nền tảng Văn Lang – Âu Lạc.
Ý nghĩa của câu vận dụng: Việt Nam không đứng ngoài lịch sử văn minh nhân loại mà có nền văn minh riêng, hình thành từ rất sớm.
5. Sơ đồ tóm tắt cả bài
- Văn hóa → có từ khi có người.
- Nhà nước + chữ viết (+ thành thị) → văn minh.
- Cổ đại: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa, Hy Lạp, La Mã.
- Trung đại – cuối trung đại: các nền văn minh tiếp tục phát triển; Tây Âu có Phục Hưng.
- Việt Nam: Văn Lang – Âu Lạc → Đại Việt.
6. Bài tập tự luyện (có đáp án)
Câu 1. Vì sao nói “văn minh là một giai đoạn của văn hóa” mà không nói ngược lại?
Đáp án: văn hóa có từ thời nguyên thủy, còn văn minh chỉ xuất hiện ở trình độ phát triển cao (có nhà nước, chữ viết). Phạm vi văn hóa rộng hơn nên văn minh là một phần, một giai đoạn của văn hóa.
Câu 2. Chiếc rìu đá mài thời Tân thạch khí là biểu hiện của văn hóa hay văn minh? (ví dụ tự đặt)
Đáp án: là biểu hiện của văn hóa – sản phẩm sáng tạo của con người thời nguyên thủy, khi chưa có nhà nước và chữ viết.
Câu 3. Nêu hai dấu hiệu cho thấy một cộng đồng đã bước vào thời kì văn minh.
Đáp án: có nhà nước và có chữ viết (có thể thêm: thành thị, luật pháp, công trình kiến trúc lớn).
7. Tài liệu cùng Bài 5
- Sách bài tập Lịch sử 10 Bài 5 – Khái niệm văn minh
- Lý thuyết Lịch sử 10 Bài 5 – Khái niệm văn minh
- 35 câu trắc nghiệm Lịch sử 10 Bài 5 có đáp án
8. Các bài liền kề trong sách Cánh diều
- Bài 4: Sử học với một số lĩnh vực, ngành hiện đại
- Bài 6: Một số nền văn minh phương Đông
- Bài 7: Một số nền văn minh phương Tây
- Bài 8: Cách mạng công nghiệp thời kì cận đại
- Giải SGK Lịch sử 10 – Cánh diều (cả cuốn)
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Trắc nghiệm Lịch sử 10 Cánh diều có đáp án: đủ 17 bài; Giải SGK Lịch sử 10 Kết nối tri thức: Mục lục đủ 14 bài, 7 chủ đề; Giải SGK Lịch sử 10 Chân trời sáng tạo: đủ 20 bài, 6 chương.
Câu hỏi thường gặp
Văn hóa và văn minh khác nhau như thế nào?
Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo, có từ khi có loài người. Văn minh là trình độ phát triển cao của văn hóa, chỉ xuất hiện khi có nhà nước, chữ viết, thành thị.
Con người bước vào thời kì văn minh khi nào?
Khi xã hội xuất hiện nhà nước. Thông thường chữ viết cũng ra đời cùng lúc, tạo bước nhảy vọt trong việc lưu giữ và truyền bá tri thức.
Hình 5.3 trong Bài 5 vì sao vừa là văn hóa vừa là văn minh?
Vì đó là công trình do con người sáng tạo (văn hóa) và thể hiện trình độ kinh tế, kĩ thuật, tổ chức nhà nước của La Mã (văn minh).
Các nền văn minh phương Đông xuất hiện sớm nhất ở đâu?
Ở lưu vực các dòng sông lớn như sông Nin (Ai Cập), Tigrơ – Ơphrát (Lưỡng Hà), sông Ấn – sông Hằng (Ấn Độ), Hoàng Hà – Trường Giang (Trung Hoa) nhờ đất đai màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp.