Xúy Vân giả dại: trích chèo, nhan đề, tác giả và tác phẩm
Lớp 10Ngữ vănKết nối tri thức

Xúy Vân giả dại (trích chèo Kim Nham): nội dung, tác giả, tác phẩm

Trả lời nhanh

Xúy Vân giả dại là đoạn trích nổi tiếng nhất của vở chèo cổ Kim Nham, một sáng tác dân gian khuyết danh. Đoạn trích kể cảnh Xúy Vân giả điên để thoát khỏi cuộc hôn nhân với Kim Nham, theo Trần Phương. Qua lời hát lúc điên lúc tỉnh, tác phẩm bộc lộ khát vọng yêu đương, hạnh phúc của người phụ nữ và bi kịch của một con người bị tình yêu làm lầm lạc.

1. Vài nét về chèo cổ và vở Kim Nham

Chèo cổ (còn gọi là chèo sân đình) là loại hình sân khấu kịch hát dân gian của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đây là nghệ thuật tổng hợp: có kịch bản (gọi là “tích”), có lời hát, múa và âm nhạc. Người xem chèo không chỉ nghe chuyện mà còn thưởng thức cách diễn, cách hát của diễn viên.

Vở Kim Nham thuộc kho tàng chèo cổ, do dân gian truyền lại nên không có tên tác giả cụ thể. Giống nhiều vở chèo khác, văn bản được lưu truyền qua các thế hệ nghệ nhân rồi mới được các nhà nghiên cứu sưu tầm, ghi chép. Vì vậy khi làm bài, em nên viết “tác giả dân gian (khuyết danh)”, đừng gán cho một cá nhân nào.

Mỗi vở chèo thường có một hoặc vài “trích đoạn đắc địa”. Với Quan Âm Thị Kính là cảnh Thị Mầu lên chùa, với Kim Nham chính là cảnh Xúy Vân giả dại. Đoạn này được xem là một trong những cảnh hay nhất của chèo cổ Việt Nam.

2. Tóm tắt vở chèo Kim Nham

  1. Hôn nhân: Kim Nham là học trò nghèo, được một viên quan huyện gả con gái là Xúy Vân. Xúy Vân khéo léo, đảm đang, chỉ mong một gia đình bình dị “chồng cày vợ cấy”.
  2. Cô đơn: Cưới xong, Kim Nham lại lên kinh đô học hành. Xúy Vân ở nhà sống trong cảnh chờ đợi, buồn tủi.
  3. Cám dỗ: Trần Phương, một kẻ giàu có, phong tình, tìm cách quyến rũ Xúy Vân và xúi nàng giả điên để rời bỏ chồng.
  4. Giả dại: Xúy Vân nghe theo. Kim Nham chạy chữa đủ cách nhưng không khỏi, đành cho vợ được tự do.
  5. Bị bỏ rơi: Xúy Vân theo Trần Phương thì bị hắn phụ bạc. Nàng xấu hổ, không dám về nhà, từ giả điên hóa điên thật.
  6. Kết thúc: Kim Nham đỗ đạt làm quan, gặp lại vợ cũ đang đi ăn xin. Biết chuyện, Xúy Vân đau đớn, xấu hổ rồi nhảy xuống sông tự vẫn.

3. Vị trí và bố cục đoạn trích

Đoạn trích trong SGK Ngữ văn 10 (Kết nối tri thức) nằm ở giai đoạn Xúy Vân đã nghe lời Trần Phương và đang giả dại để buộc Kim Nham trả mình về. Nhân vật xuất hiện một mình trên sân khấu, vừa hát vừa múa, đối diện “chị em” trong đám đông như đang nói chuyện với khán giả.

Có thể chia đoạn trích theo mạch cảm xúc của nhân vật thành ba phần:

Phần Nội dung chính
Phần 1 Xúy Vân vào vai người điên, lời nói lệch, tự giới thiệu bản thân, thừa nhận mình phụ Kim Nham vì say đắm Trần Phương.
Phần 2 Điệu “con gà rừng”: giọng hát bỗng tỉnh táo, bộc lộ nỗi tủi hờn và ước mơ cũ về cuộc sống vợ chồng giản dị.
Phần 3 Múa, hát than thân, rồi “hát ngược” những câu phi lý – vừa như điên thật, vừa như che giấu nỗi đau.

Lưu ý: cách chia bố cục có thể khác nhau tùy sách và tùy thầy cô, quan trọng là em lí giải được căn cứ chia.

4. Phân tích nội dung

4.1. Giả dại mà không hề dại

Xúy Vân “giả dại” là một kế hoạch có chủ ý, nhưng lời hát của nàng lại cho thấy một tâm hồn rất tỉnh. Nàng biết rõ mình là ai, biết mình có tài hát, biết mình đã phụ chồng (“Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương”). Người điên thật không tự nhận lỗi như thế. Chính sự đan xen lúc điên lúc tỉnh tạo nên sức hấp dẫn và chiều sâu tâm lí của đoạn trích.

4.2. Khát vọng hạnh phúc đời thường

Câu hát “Chờ cho bông lúa chín vàng, để anh đi gặt để nàng mang cơm” bật ra giữa những lời lộn xộn. Đó là ước mơ chân thật nhất của Xúy Vân: một gia đình có chồng bên cạnh. Điều nàng thiếu không phải của cải mà là tình cảm, sự gần gũi. Kim Nham mải đèn sách khiến nàng cô đơn, tạo khoảng trống để Trần Phương len vào.

4.3. Bi kịch của một người phụ nữ lầm lạc

Xúy Vân vừa đáng thương vừa đáng trách. Đáng thương vì nàng khao khát yêu thương trong một xã hội phong kiến, nơi hôn nhân do cha mẹ sắp đặt và người phụ nữ ít có tiếng nói. Đáng trách vì nàng chọn cách lừa dối, phụ người chồng tử tế để chạy theo một kẻ lừa tình. Cái kết nhảy sông tự vẫn cho thấy hậu quả nặng nề của sự lầm lạc ấy. Tác phẩm vì thế mang cả tiếng nói cảm thông lẫn lời răn.

5. Đặc sắc nghệ thuật

  • Kết hợp nhiều làn điệu: nói lệch, hát sắp, điệu con gà rừng, hát ngược… Mỗi điệu ứng với một trạng thái tâm lí khác nhau.
  • Ngôn ngữ đối thoại, độc thoại: Xúy Vân vừa nói với đám đông, vừa tự nói với mình, tạo hiệu quả “diễn mà như thật”.
  • Thủ pháp giả điên: lời lẽ phi logic (con cá rô nằm vũng chân trâu, ông Bụt bẻ cổ con nai…) giúp bộc lộ nội tâm rối loạn một cách kín đáo.
  • Múa và nhạc: điệu múa “bắt nhện xe tơ dệt cửi” gợi sự lận đận, mắc kẹt trong những sợi tơ tình.
  • Chất dân gian: sử dụng ca dao, hình ảnh gần gũi như đò, sông, lúa, con gà rừng.

6. Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp

  • Mẹo nhớ nhanh: “Ba người – hai tình – một cái chết”: Kim Nham (chồng, tình nghĩa), Trần Phương (tình lừa), Xúy Vân (tự vẫn).
  • Lỗi 1: Gọi Xúy Vân giả dại là một vở chèo. Đúng ra đó là đoạn trích; vở chèo là Kim Nham.
  • Lỗi 2: Cho rằng Xúy Vân điên thật ngay từ đầu. Ở đoạn trích này nàng cố ý giả điên.
  • Lỗi 3: Chỉ kết tội Xúy Vân mà bỏ qua nguyên nhân sâu xa là sự cô đơn và hoàn cảnh xã hội.
  • Lỗi 4: Ghi tên tác giả cụ thể cho chèo cổ. Chèo cổ là sáng tác tập thể, khuyết danh.

7. Dàn ý phân tích nhân vật Xúy Vân

  1. Mở bài: giới thiệu chèo cổ, vở Kim Nham, đoạn trích và nhân vật Xúy Vân.
  2. Thân bài:
    • Hoàn cảnh: lấy chồng học trò, sống cô đơn, bị Trần Phương dụ dỗ.
    • Hành động giả dại và lời hát lúc điên lúc tỉnh.
    • Khát vọng chân thật: hạnh phúc đời thường.
    • Nghệ thuật khắc họa: làn điệu, múa, ngôn ngữ.
  3. Kết bài: khẳng định giá trị nhân đạo và sức sống của đoạn trích; nêu cảm nhận cá nhân.

8. Câu hỏi luyện tập (có gợi ý đáp án)

Câu 1. Vì sao nói Xúy Vân là nhân vật “vừa đáng thương, vừa đáng trách”?

Gợi ý: đáng thương vì cô đơn, khao khát hạnh phúc, bị lừa gạt; đáng trách vì dối chồng, giả điên, chọn sai người. Bi kịch là kết quả của cả hoàn cảnh lẫn lựa chọn của nàng.

Câu 2. Chỉ ra một câu hát cho thấy Xúy Vân vẫn tỉnh táo giữa lúc “điên”.

Gợi ý: câu tự nhận “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương” hoặc câu ước mơ về bông lúa chín, “anh đi gặt, nàng mang cơm”. Người điên thật khó nói rõ ràng như vậy.

Câu 3. Tác dụng của đoạn “hát ngược” là gì?

Gợi ý: làm cho việc giả điên thuyết phục, tạo tiếng cười pha chua xót, đồng thời cho thấy nội tâm rối bời mà nhân vật không thể nói thẳng.

9. Tài liệu học tập liên quan

Câu hỏi thường gặp

Xúy Vân giả dại trích từ tác phẩm nào?

Đoạn trích nằm trong vở chèo cổ Kim Nham, một sáng tác dân gian khuyết danh của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Vì sao Xúy Vân giả dại?

Xúy Vân nghe lời Trần Phương, giả điên để thoát khỏi cuộc hôn nhân với Kim Nham và đi theo người mình say đắm.

Chèo cổ Kim Nham có tác giả không?

Không có tác giả cụ thể. Vở chèo là sáng tác tập thể của dân gian, được nghệ nhân truyền miệng rồi các nhà nghiên cứu sưu tầm, ghi chép lại.

Giá trị nội dung chính của đoạn trích là gì?

Đoạn trích thể hiện khát vọng hạnh phúc, tình yêu của người phụ nữ, bi kịch lầm lạc của Xúy Vân và tinh thần cảm thông, nhân đạo của dân gian.

Bài học liên quan