Trả lời nhanh
Bài toán có ba bước tính là bài phải làm ba phép tính liên tiếp mới ra đáp số. Kết quả của bước trước dùng làm dữ kiện cho bước sau. Cách làm gồm 4 việc: đọc kĩ đề, tóm tắt (hoặc vẽ sơ đồ), đi ngược từ câu hỏi để tìm cái cần biết trước, rồi viết đủ ba lời giải kèm ba phép tính. Bên dưới là 20 bài chia theo dạng, bài nào cũng có lời giải chi tiết.
1. Thế nào là bài toán có ba bước tính?
Ở lớp 3 các em đã giải bài toán có hai bước tính. Sang lớp 4, đề dài hơn một chút: muốn trả lời câu hỏi chính, em phải tìm lần lượt hai đại lượng trung gian rồi mới tính được đáp số.
Ví dụ: “Lan có 25 000 đồng, mua 2 quyển vở giá 7 000 đồng một quyển và 1 bút chì giá 3 000 đồng. Lan còn bao nhiêu tiền?” Em phải tính tiền vở, sau đó tính tổng tiền đã mua, cuối cùng mới tính được số tiền còn lại. Vậy là có ba bước.
2. Phương pháp giải 4 bước
- Đọc kĩ đề: gạch chân các số và những từ khoá như “mỗi”, “hơn”, “kém”, “gấp”, “chia đều”, “trung bình”.
- Tóm tắt: viết ngắn gọn hoặc vẽ sơ đồ đoạn thẳng.
- Lập kế hoạch đi ngược: tự hỏi “Muốn biết điều đề hỏi thì cần biết gì trước?” và cứ hỏi tiếp như vậy cho đến khi gặp những số đã có trong đề.
- Trình bày: mỗi bước viết một câu lời giải và một phép tính có đơn vị, cuối cùng ghi đáp số.
Mẹo nhớ: “Đề hỏi gì? Cần gì? Có gì?” Hỏi đủ ba câu này là em sẽ thấy ba bước tính.
3. Dạng 1: Bài toán về thêm, bớt, mua bán (Bài 1–5)
Bài 1
Cửa hàng có 3 thùng dầu, mỗi thùng chứa 45 l. Cửa hàng đã bán 58 l, sau đó nhập thêm 26 l. Hỏi bây giờ cửa hàng có bao nhiêu lít dầu?
Giải:
- Lúc đầu cửa hàng có: 3 × 45 = 135 (l)
- Sau khi bán, cửa hàng còn: 135 − 58 = 77 (l)
- Bây giờ cửa hàng có: 77 + 26 = 103 (l)
Đáp số: 103 l dầu.
Bài 2
Lan có 25 000 đồng. Lan mua 2 quyển vở, mỗi quyển giá 7 000 đồng, và 1 bút chì giá 3 000 đồng. Hỏi Lan còn lại bao nhiêu tiền?
- Tiền mua vở: 2 × 7 000 = 14 000 (đồng)
- Tổng số tiền đã mua: 14 000 + 3 000 = 17 000 (đồng)
- Lan còn lại: 25 000 − 17 000 = 8 000 (đồng)
Đáp số: 8 000 đồng.
Bài 3
Ngày thứ nhất thư viện cho mượn 124 cuốn sách. Ngày thứ hai cho mượn nhiều hơn ngày thứ nhất 36 cuốn. Ngày thứ ba cho mượn ít hơn ngày thứ hai 18 cuốn. Hỏi cả ba ngày thư viện cho mượn bao nhiêu cuốn sách?
- Ngày thứ hai cho mượn: 124 + 36 = 160 (cuốn)
- Ngày thứ ba cho mượn: 160 − 18 = 142 (cuốn)
- Cả ba ngày cho mượn: 124 + 160 + 142 = 426 (cuốn)
Đáp số: 426 cuốn sách.
Bài 4
Một trang trại có 5 chuồng gà, mỗi chuồng 48 con, và 4 chuồng vịt, mỗi chuồng 36 con. Hỏi trang trại có tất cả bao nhiêu con gà và vịt?
- Số con gà: 5 × 48 = 240 (con)
- Số con vịt: 4 × 36 = 144 (con)
- Có tất cả: 240 + 144 = 384 (con)
Đáp số: 384 con.
Bài 5
Một xe chở 6 bao gạo, mỗi bao nặng 50 kg, và 8 bao ngô, mỗi bao nặng 45 kg. Hỏi xe chở ngô nhiều hơn gạo bao nhiêu ki-lô-gam?
- Xe chở số gạo là: 6 × 50 = 300 (kg)
- Xe chở số ngô là: 8 × 45 = 360 (kg)
- Số ngô nhiều hơn số gạo là: 360 − 300 = 60 (kg)
Đáp số: 60 kg.
Lưu ý: Mỗi bao gạo nặng hơn mỗi bao ngô, nhưng có ít bao hơn. Em đừng đoán theo cảm giác mà phải tính ra cụ thể.
4. Dạng 2: Bài toán về hình chữ nhật (Bài 6–7)
Bài 6
Một mảnh vườn hình chữ nhật có chiều dài 28 m, chiều rộng ngắn hơn chiều dài 9 m. Tính chu vi mảnh vườn.
- Chiều rộng mảnh vườn: 28 − 9 = 19 (m)
- Tổng chiều dài và chiều rộng: 28 + 19 = 47 (m)
- Chu vi mảnh vườn: 47 × 2 = 94 (m)
Đáp số: 94 m.
Bài 7
Một thửa ruộng hình chữ nhật dài 15 m, chiều rộng kém chiều dài 6 m. Cứ mỗi mét vuông thu hoạch được 3 kg rau. Hỏi cả thửa ruộng thu được bao nhiêu ki-lô-gam rau?
- Chiều rộng thửa ruộng: 15 − 6 = 9 (m)
- Diện tích thửa ruộng: 15 × 9 = 135 (m2)
- Số rau thu được: 135 × 3 = 405 (kg)
Đáp số: 405 kg rau.
5. Dạng 3: Bài toán rút về đơn vị (Bài 8–9)
Bài 8
Mua 5 kg đường hết 110 000 đồng. Mẹ mua 8 kg đường như thế và đưa cho cô bán hàng tờ 200 000 đồng. Hỏi cô bán hàng phải trả lại mẹ bao nhiêu tiền?
- Giá tiền 1 kg đường: 110 000 : 5 = 22 000 (đồng)
- Mua 8 kg đường hết: 22 000 × 8 = 176 000 (đồng)
- Số tiền trả lại: 200 000 − 176 000 = 24 000 (đồng)
Đáp số: 24 000 đồng.
Bài 9
6 xe tải như nhau chở được 4 320 kg gạo. Hỏi 9 xe như thế chở được nhiều hơn 6 xe bao nhiêu ki-lô-gam gạo?
- Mỗi xe chở được: 4 320 : 6 = 720 (kg)
- 9 xe chở được: 720 × 9 = 6 480 (kg)
- 9 xe chở nhiều hơn 6 xe: 6 480 − 4 320 = 2 160 (kg)
Đáp số: 2 160 kg.
Cách khác: 9 xe hơn 6 xe là 3 xe, nên 720 × 3 = 2 160 (kg). Cách này cũng đúng, các em có thể dùng để thử lại.
6. Dạng 4: Bài toán về trung bình cộng (Bài 10, 17)
Bài 10
Thùng thứ nhất có 36 l nước, thùng thứ hai nhiều hơn thùng thứ nhất 12 l, thùng thứ ba có 45 l. Hỏi trung bình mỗi thùng có bao nhiêu lít nước?
- Thùng thứ hai có: 36 + 12 = 48 (l)
- Cả ba thùng có: 36 + 48 + 45 = 129 (l)
- Trung bình mỗi thùng có: 129 : 3 = 43 (l)
Đáp số: 43 l.
Bài 17
Một ô tô giờ thứ nhất đi được 48 km, giờ thứ hai đi được 52 km, giờ thứ ba đi được 47 km. Hỏi trung bình mỗi giờ ô tô đi được bao nhiêu ki-lô-mét?
- Hai giờ đầu đi được: 48 + 52 = 100 (km)
- Ba giờ đi được: 100 + 47 = 147 (km)
- Trung bình mỗi giờ đi được: 147 : 3 = 49 (km)
Đáp số: 49 km.
7. Dạng 5: Tìm hai số khi biết tổng và hiệu (Bài 11–12)
Với dạng này, em nên vẽ sơ đồ đoạn thẳng. Nhìn sơ đồ sẽ thấy ngay vì sao phải “bớt hiệu rồi chia đôi”.
Bài 11
Hai lớp 4A và 4B trồng được 156 cây. Lớp 4A trồng nhiều hơn lớp 4B 18 cây. Hỏi mỗi lớp trồng được bao nhiêu cây?
- Hai lần số cây của lớp 4B: 156 − 18 = 138 (cây)
- Lớp 4B trồng được: 138 : 2 = 69 (cây)
- Lớp 4A trồng được: 69 + 18 = 87 (cây)
Đáp số: Lớp 4A: 87 cây; lớp 4B: 69 cây. Thử lại: 87 + 69 = 156 và 87 − 69 = 18, vậy đúng.
Bài 12
Tổng số tuổi của mẹ và con là 44 tuổi. Mẹ hơn con 28 tuổi. Tính tuổi của mỗi người.
- Hai lần tuổi con: 44 − 28 = 16 (tuổi)
- Tuổi con: 16 : 2 = 8 (tuổi)
- Tuổi mẹ: 8 + 28 = 36 (tuổi)
Đáp số: Con 8 tuổi; mẹ 36 tuổi.
8. Dạng 6: Bài toán tổng hợp, đổi đơn vị, tính ngược (Bài 13–16, 18–20)
Bài 13
Một cửa hàng ngày đầu bán được 1 245 kg gạo, ngày thứ hai bán gấp đôi ngày đầu, ngày thứ ba bán ít hơn ngày thứ hai 590 kg. Hỏi cả ba ngày cửa hàng bán được bao nhiêu ki-lô-gam gạo?
- Ngày thứ hai bán: 1 245 × 2 = 2 490 (kg)
- Ngày thứ ba bán: 2 490 − 590 = 1 900 (kg)
- Cả ba ngày bán: 1 245 + 2 490 + 1 900 = 5 635 (kg)
Đáp số: 5 635 kg gạo.
Bài 14
Một đội công nhân phải làm 1 800 m đường. Mỗi ngày đội làm được 135 m. Tuần đầu đội làm 5 ngày, tuần sau làm 6 ngày. Hỏi đội còn phải làm bao nhiêu mét đường nữa?
- Số ngày đội đã làm: 5 + 6 = 11 (ngày)
- Số mét đường đã làm: 135 × 11 = 1 485 (m)
- Số mét đường còn phải làm: 1 800 − 1 485 = 315 (m)
Đáp số: 315 m.
Bài 15
Bác An nuôi 4 đàn vịt, mỗi đàn 85 con. Bác bán đi 96 con, số vịt còn lại bác nhốt đều vào 4 chuồng. Hỏi mỗi chuồng có bao nhiêu con vịt?
- Lúc đầu bác có: 85 × 4 = 340 (con)
- Sau khi bán còn: 340 − 96 = 244 (con)
- Mỗi chuồng có: 244 : 4 = 61 (con)
Đáp số: 61 con vịt.
Bài 16
Cô giáo có 12 hộp bánh, mỗi hộp 8 cái. Cô chia đều số bánh cho 4 tổ, mỗi tổ có 6 bạn và các bạn trong tổ chia đều phần bánh của tổ. Hỏi mỗi bạn được mấy cái bánh?
- Cô có tất cả: 8 × 12 = 96 (cái)
- Mỗi tổ được: 96 : 4 = 24 (cái)
- Mỗi bạn được: 24 : 6 = 4 (cái)
Đáp số: 4 cái bánh.
Bài 18
Một bộ phim gồm 2 tập, mỗi tập dài 45 phút, giữa hai tập có 10 phút nghỉ. Phim bắt đầu lúc 19 giờ 30 phút. Hỏi phim kết thúc lúc mấy giờ?
- Thời gian chiếu 2 tập: 45 × 2 = 90 (phút)
- Tổng thời gian cả nghỉ: 90 + 10 = 100 (phút) = 1 giờ 40 phút
- Phim kết thúc lúc: 19 giờ 30 phút + 1 giờ 40 phút = 21 giờ 10 phút
Đáp số: 21 giờ 10 phút.
Chú ý: 30 phút + 40 phút = 70 phút = 1 giờ 10 phút, nên phải nhớ thêm 1 giờ vào phần giờ.
Bài 19
Một kho có 3 tấn gạo. Ngày đầu kho xuất 8 tạ gạo, ngày sau xuất gấp đôi ngày đầu. Hỏi kho còn lại bao nhiêu ki-lô-gam gạo?
Đổi: 3 tấn = 3 000 kg; 8 tạ = 800 kg.
- Ngày sau xuất: 800 × 2 = 1 600 (kg)
- Cả hai ngày xuất: 800 + 1 600 = 2 400 (kg)
- Kho còn lại: 3 000 − 2 400 = 600 (kg)
Đáp số: 600 kg gạo.
Bài 20 (nâng cao – tính ngược)
An nghĩ ra một số. Lấy số đó nhân với 4, được bao nhiêu trừ đi 36, rồi chia cho 2 thì được 50. Tìm số An đã nghĩ.
Ta đi ngược từ cuối lên và đổi mỗi phép tính thành phép tính ngược của nó:
- Số trước khi chia cho 2: 50 × 2 = 100
- Số trước khi trừ 36: 100 + 36 = 136
- Số An nghĩ: 136 : 4 = 34
Đáp số: 34. Thử lại: 34 × 4 = 136; 136 − 36 = 100; 100 : 2 = 50, vậy đúng.
9. Lỗi sai thường gặp
| Lỗi sai | Ví dụ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Dừng ở bước 2, quên bước cuối | Bài 3: chỉ tính được số sách ngày thứ ba rồi ghi luôn đáp số | Đọc lại câu hỏi trước khi ghi đáp số |
| Nhầm “hơn/kém” thành phép tính ngược | “Ít hơn 18 cuốn” nhưng lại làm phép cộng | “Nhiều hơn” thì cộng, “ít hơn” thì trừ (khi tìm số kia) |
| Không đổi đơn vị | Bài 19: lấy 3 − 8 hoặc 3 000 − 8 | Đổi hết về cùng một đơn vị trước khi tính |
| Chu vi quên nhân 2 | Bài 6: ghi đáp số 47 m | Nhớ công thức chu vi = (dài + rộng) × 2 |
| Lời giải không khớp phép tính | Viết “Mỗi tổ được” nhưng phép tính lại là 8 × 12 | Mỗi câu lời giải phải nói đúng điều phép tính tìm ra |
10. Bài tự luyện (có đáp án)
- Minh có 4 hộp bi, mỗi hộp 25 viên. Minh cho bạn 18 viên rồi mua thêm 30 viên. Hỏi Minh có bao nhiêu viên bi? Đáp án: 4 × 25 = 100; 100 − 18 = 82; 82 + 30 = 112 viên.
- Tổng hai số là 250, hiệu hai số là 40. Tìm hai số. Đáp án: (250 − 40) : 2 = 105 là số bé; 105 + 40 = 145 là số lớn.
- Một sân hình chữ nhật dài 32 m, chiều rộng kém chiều dài 14 m. Tính chu vi sân. Đáp án: rộng 18 m; 32 + 18 = 50; 50 × 2 = 100 m.
Lời khuyên: mỗi ngày làm 2–3 bài, và luôn tự hỏi “Đề hỏi gì? Cần biết gì trước? Đề đã cho gì?”. Làm đều như vậy, sau khoảng một tuần các em sẽ thấy dạng toán ba bước tính không còn khó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một bài toán có ba bước tính?
Em đi ngược từ câu hỏi: nếu muốn tìm đáp số phải biết trước hai đại lượng mà đề chưa cho sẵn thì đó là bài toán có ba bước tính. Thường thì đề sẽ có các từ như "mỗi", "hơn", "kém", "gấp", "còn lại" hoặc "trung bình".
Có cần viết lời giải cho từng bước không?
Có. Mỗi phép tính đi kèm một câu lời giải và đơn vị đặt trong ngoặc, cuối bài ghi đáp số. Cách trình bày này giúp thầy cô thấy được em suy nghĩ thế nào và đỡ bị trừ điểm.
Một bài có thể giải bằng nhiều cách không?
Có. Ví dụ ở Bài 9, em có thể tìm số xe nhiều hơn (9 − 6 = 3 xe) rồi nhân với số gạo một xe chở. Cách nào đúng và trình bày rõ ràng đều được tính điểm, và cách thứ hai còn dùng để thử lại.
Dạng tìm hai số khi biết tổng và hiệu có phải bài toán ba bước tính không?
Đúng vậy. Bước 1 lấy tổng trừ hiệu, bước 2 chia cho 2 để tìm số bé, bước 3 lấy số bé cộng hiệu để tìm số lớn. Vậy là có đủ ba bước.