Trả lời nhanh
Tây trường sơn bắt đầu mùa mưa. Câu 4 trang 48 Tiếng Việt 5 tập 1 Kết nối tri thức, Bài 9 Trước cổng trời, chọn bốn từ: (1) bắt đầu, (2) tốt tươi, (3) no đủ, (4) đói khát. Không chọn khai mạc, tươi tắn, no nê, đói rách. Bốn cặp đều gần nghĩa, nhưng khai mạc dành cho lễ hội, tươi tắn dành cho nét mặt người, no nê chỉ sự ăn quá mức, đói rách gắn với áo quần của người nghèo. Đoạn văn nói về mùa mưa và cỏ cho bầy voi ở phía tây Trường Sơn, nên chỉ bốn từ đầu hợp cảnh.
Bài tập yêu cầu chọn từ nào?
Phần Luyện từ và câu của bài học về từ đồng nghĩa giao một đoạn văn còn bốn chỗ trống. Mỗi chỗ có một cặp từ gần nghĩa. Em chọn một từ rồi chép lại cả đoạn cho trôi. Câu trả lời không phải “cặp nào cũng được”. Từ đồng nghĩa giống nhau ở nét nghĩa chung, khác nhau ở mức độ, sắc thái và chỗ đứng trong câu.
Bối cảnh chỉ cần một câu: đoạn kể bầy voi ở phía tây dãy Trường Sơn đi theo những cơn mưa tháng Ba, tháng Tư, vì mưa đến đâu thì cỏ mọc đến đó, bù lại quãng mùa thu thiếu ăn. Tác giả đoạn trích là nhà văn Vũ Hùng. Em không cần học thuộc cả đoạn; em cần biết mỗi chỗ đang nói về việc gì.
| Chỗ | Cặp từ | Chọn | Lý do ngắn |
|---|---|---|---|
| (1) | khai mạc / bắt đầu | bắt đầu | Mùa mưa là một quá trình tự nhiên, không phải buổi lễ |
| (2) | tốt tươi / tươi tắn | tốt tươi | Cỏ lá mọc khỏe, không phải nét mặt |
| (3) | no nê / no đủ | no đủ | Vùng đất nuôi sống đàn voi, chưa phải cảnh ăn quá no |
| (4) | đói khát / đói rách | đói khát | Voi thiếu cỏ và nước, không mặc áo rách |
Vì sao loại khai mạc, tươi tắn, no nê, đói rách?
Bắt đầu, không phải khai mạc
Bắt đầu đi với việc, với mùa, với một khoảng thời gian: bắt đầu học, bắt đầu mưa, bắt đầu một ngày mới. Khai mạc đi với sự kiện có người đứng ra mở: khai mạc hội nghị, khai mạc triển lãm, khai mạc đại hội. Nói “Tây Trường Sơn khai mạc mùa mưa” nghe như núi đang cắt băng khánh thành. Mưa không có nghi thức. Vì thế chỗ (1) là bắt đầu.
Em thử đổi cảnh. “Nhà trường khai mạc hội khỏe Phù Đổng” thì khai mạc đúng, bắt đầu cũng tạm được nhưng kém trang trọng. “Trời bắt đầu mưa” thì chỉ có bắt đầu. Cùng một nét “mở ra”, hai từ không đổi chỗ cho nhau.
Tốt tươi, không phải tươi tắn
Tốt tươi tả cây cối, ruộng vườn, mùa màng đang lên: luống cải tốt tươi, rừng tốt tươi sau mưa. Tươi tắn tả người: nụ cười tươi tắn, vẻ mặt tươi tắn, dáng vẻ tươi tắn. Cỏ và lá không có nụ cười. Chỗ (2) đứng ngay sau “cỏ lá”, nên tốt tươi là từ duy nhất hợp.
Nếu viết “cỏ lá tươi tắn”, người đọc vẫn đoán được ý xanh tốt, nhưng đó là cách nói lệch. Bài tập chính là để em thấy sự lệch ấy. Sắc thái tốt tươi còn có ý sum suê, khỏe, đủ sức sống, hợp với cảnh mưa vừa tới là cây trỗi dậy.
No đủ, không phải no nê
No đủ nghĩa là có đủ cái ăn, cuộc sống không thiếu thốn: một vùng no đủ, bữa cơm no đủ. No nê nghĩa là ăn đến mức đã quá, không muốn thêm, đôi khi mang ý hưởng thụ đến chán: ăn no nê, ngủ no nê. Trong đoạn, vùng đất phía trước là nơi voi kiếm được cỏ sau những ngày thiếu. Đó là sự đủ, đối lại với sự thiếu. No nê đẩy nghĩa sang phía excess, không còn là “đủ để sống những ngày sung sướng” theo nhịp của rừng.
No đủ cũng là cụm quen khi nói về đất đai, mùa màng. No nê hầu như không đứng sau “vùng đất”. Em dựa vào từ đứng cạnh, không chỉ dựa vào từ điển.
Đói khát, không phải đói rách
Đói khát là thiếu ăn, thiếu uống. Từ này dùng được cho người và cho loài vật trong mùa cạn. Đói rách ghép đói với rách: nghèo đến mức áo không lành, là cảnh của người. Voi không có quần áo, mùa thu của chúng là mùa ít cỏ, ít nước. Chỗ (4) phải là đói khát để đối được với no đủ ở chỗ (3): một bên đủ cái ăn, một bên thiếu cái ăn. Đói rách phá cặp đối ấy và kéo người đọc sang một nghĩa xã hội mà đoạn văn không nói.
Từ đồng nghĩa khác nhau chỗ nào?
Sách xếp bài này ngay sau khi em học thế nào là từ đồng nghĩa. Hai từ đồng nghĩa có thể thay nhau trong một số câu, không phải trong mọi câu. Sự khác nằm ở ba chỗ.
- Mức độ: no đủ nhẹ hơn no nê; mưa bắt đầu khác với mưa đã tạnh.
- Phong cách: khai mạc trang trọng, bắt đầu trung tính, dùng được trong bài văn tả lẫn trong câu nói hàng ngày.
- Kết hợp: từ nào đi với danh từ nào. Cỏ đi với tốt tươi. Mặt đi với tươi tắn. Áo rách đi với đói rách.
Khi làm bài, em khoanh danh từ đứng cạnh chỗ trống trước, rồi mới nhìn cặp từ. Danh từ là mùa mưa, cỏ lá, vùng đất, thời gian của mùa thu. Bốn danh từ ấy loại bốn từ sai nhanh hơn là em đọc thuộc lòng định nghĩa.
Một mẹo nữa: đọc thành tiếng. Câu nào vấp tai thì từ ấy đang đứng nhầm chỗ. “Cỏ lá tươi tắn tới đó” vấp. “Cỏ lá tốt tươi tới đó” xuôi. Tai bắt kết hợp từ trước cả khi em giải thích được.
Luyện thêm năm câu, không lấy lại đoạn voi
- Sân trường …… hội diễn văn nghệ lúc bảy giờ. Chọn khai mạc. Đây là buổi lễ có người dẫn chương trình.
- Tuần sau trời …… nóng hơn. Chọn bắt đầu. Thời tiết không khai mạc.
- Luống su hào nhà bà …… sau trận mưa. Chọn tốt tươi.
- Em bé nhìn mẹ với nụ cười ……. Chọn tươi tắn.
- Mùa khô, suối cạn, đàn bò ……. Chọn đói khát. Nếu câu nói về người nghèo mặc áo vá, em chọn đói rách.
Thêm một câu phân biệt no đủ và no nê: “Nhà có vườn rau nên bữa nào cũng no đủ” dùng no đủ. “Đám cỗ hôm qua, lũ trẻ ăn no nê rồi nằm lăn ra chiếu” dùng no nê. Câu thứ nhất nói sự đủ của đời sống. Câu thứ hai nói một bữa ăn quá mức trong chốc lát.
Khi chép lời giải vào vở, em viết đủ bốn từ theo đúng thứ tự (1) đến (4), không chỉ ghi “bắt đầu, tốt tươi” rồi bỏ hai chỗ sau. Nếu thầy cô yêu cầu viết lại cả đoạn, em điền đúng bốn từ đã chọn và giữ nguyên các từ khác của sách, không thay “Tây Trường Sơn” bằng một địa danh khác.
Các phần cùng Bài 9 và bài lân cận
Câu này nằm trong mạch từ đồng nghĩa, trang 47 và 48. Đọc hiểu bài Trước cổng trời ở hai trang trước giúp em thấy không khí rừng, nhưng đáp án của câu 4 dựa trên nghĩa từ, không dựa trên một chi tiết ẩn trong bài đọc. Phần viết ngay sau đó chuyển sang văn tả phong cảnh: em sẽ cần những từ vừa đúng nghĩa vừa gợi hình, đúng kiểu phân biệt ở bài này.
- Đọc: Trước cổng trời trang 46, 47
- Luyện từ và câu: Từ đồng nghĩa trang 47, 48
- Viết: Tìm hiểu cách viết bài văn tả phong cảnh trang 49, 50
- Bài 8: Hành tinh kì lạ
- Bài 9: Trước cổng trời
- Bài 10: Kì diệu rừng xanh
- Bài 11: Hang Sơn Đoòng – những điều kì thú
- Bài 12: Những hòn đảo trên vịnh Hạ Long
- Bài 13: Mầm non
Câu hỏi thường gặp
Tháng Ba, tháng Tư, Tây Trường Sơn điền từ nào vào chỗ mùa mưa?
Điền bắt đầu. Khai mạc chỉ dùng cho buổi lễ, hội nghị, không dùng cho mùa mưa.
Cỏ lá tốt tươi hay tươi tắn?
Tốt tươi. Tươi tắn dành cho nét mặt, nụ cười của người.
Vùng đất no đủ hay no nê?
No đủ. No nê chỉ cảnh ăn uống quá mức, không hợp với vùng đất nuôi voi.
Mùa thu của bầy voi là đói khát hay đói rách?
Đói khát, vì voi thiếu cỏ và nước. Đói rách nói về người nghèo ăn không đủ, áo không lành.
Câu này ở bài nào trong Tiếng Việt 5?
Câu 4 trang 48, phần từ đồng nghĩa, Bài 9 Trước cổng trời, sách Kết nối tri thức tập 1.