Trả lời nhanh
Với bảng kết quả điều tra về vệ sinh an toàn thực phẩm, em làm theo bốn bước: (1) xác định tổng số đối tượng điều tra, (2) tính tần số tương đối của từng mức đánh giá bằng công thức tần số chia tổng số, nhân 100%, (3) kiểm tra tổng các tỉ lệ bằng 100%, (4) vẽ biểu đồ phù hợp và viết nhận xét. Số liệu cụ thể của bảng 3.25 trong đề, em thay vào các bước bên dưới.
Đề dạng này hỏi gì?
Các bảng điều tra an toàn thực phẩm thường ghi số cơ sở (quán ăn, cửa hàng, bếp ăn tập thể) hoặc số mẫu thực phẩm theo từng mức đánh giá, chẳng hạn “đạt” và “chưa đạt”. Câu hỏi thường gặp gồm:
- Tổng số đối tượng được điều tra là bao nhiêu?
- Mức nào chiếm tỉ lệ cao nhất, thấp nhất?
- Tính tỉ lệ phần trăm từng mức rồi vẽ biểu đồ.
- Rút ra nhận xét hoặc kiến nghị.
Ví dụ minh hoạ với số liệu giả định
Giả sử một đoàn kiểm tra khảo sát 200 cơ sở ăn uống trong một phường với kết quả sau:
| Mức đánh giá | Số cơ sở (tần số) | Tỉ lệ (%) | Góc hình quạt |
|---|---|---|---|
| Tốt | 90 | 45% | 162° |
| Đạt | 70 | 35% | 126° |
| Chưa đạt | 40 | 20% | 72° |
| Tổng | 200 | 100% | 360° |
Cách tính: tổng = 90 + 70 + 40 = 200. Tỉ lệ “Tốt” = 90 : 200 × 100% = 45%. Góc hình quạt = tỉ lệ × 360°, ví dụ 45% × 360° = 162°. Cộng các góc phải bằng 360° và cộng các tỉ lệ phải bằng 100%, đó là bước tự kiểm tra rất hiệu quả.
Chọn biểu đồ nào?
- Biểu đồ cột: so sánh số lượng giữa các mức đánh giá, dễ nhìn ra mức nào nhiều nhất.
- Biểu đồ hình quạt tròn: thể hiện cơ cấu, tức mỗi phần chiếm bao nhiêu phần trăm của tổng.
- Biểu đồ đoạn thẳng: dùng khi so sánh nhiều năm hoặc nhiều đợt điều tra theo thời gian.
Cách viết nhận xét
Nhận xét tốt nên có số liệu, so sánh và một kết luận. Từ bảng giả định trên, em có thể viết: “Trong 200 cơ sở được khảo sát, 80% đạt yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm (gồm 45% tốt và 35% đạt), còn 20% chưa đạt. Như vậy cứ 5 cơ sở thì có 1 cơ sở cần khắc phục. Cơ quan chức năng nên tăng kiểm tra và hướng dẫn các cơ sở này.” Em chú ý mỗi câu nhận xét đều dựa vào số liệu cụ thể, không viết chung chung.
Vì sao phải dùng tỉ lệ phần trăm?
Hai đợt điều tra có thể có số lượng đối tượng khác nhau. Ví dụ đợt 1 có 12 cơ sở chưa đạt trên 100 cơ sở, đợt 2 có 20 cơ sở chưa đạt trên 250 cơ sở. Nếu chỉ nhìn số tuyệt đối thì đợt 2 “nhiều” hơn, nhưng tỉ lệ cho thấy đợt 1 là 12% còn đợt 2 là 8%, nghĩa là tình hình đợt 2 tốt hơn. Vì thế muốn so sánh công bằng, em đổi sang tỉ lệ.
Lỗi sai thường gặp
- Chia cho sai tổng, nhất là khi bảng có nhiều dòng và em bỏ sót một dòng khi cộng.
- Làm tròn nhiều lần khiến tổng các tỉ lệ khác 100%. Nên làm tròn một lần, cuối cùng, và điều chỉnh phần lẻ nếu đề cho phép.
- Dùng biểu đồ hình quạt khi các số liệu không cộng thành một tổng thể, ví dụ số cơ sở ở từng quận của hai đợt khác nhau.
- Ghi thiếu đơn vị hoặc tên trục ở biểu đồ cột.
Bài tập luyện tập
- Kiểm tra 50 cửa hàng thực phẩm, có 38 cửa hàng đạt, 12 cửa hàng không đạt. Tính tỉ lệ và góc hình quạt. Đáp án: Đạt: 38 : 50 = 76%, góc 273,6°. Không đạt: 24%, góc 86,4°.
- Một đợt lấy 120 mẫu thực phẩm, tỉ lệ mẫu không đạt là 15%. Có bao nhiêu mẫu đạt? Đáp án: mẫu không đạt = 15% × 120 = 18; mẫu đạt = 120 − 18 = 102.
- Viết hai câu nhận xét cho kết quả ở bài 1. Gợi ý: nêu tỉ lệ đạt, tỉ lệ không đạt, rồi đề xuất biện pháp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tính tỉ lệ phần trăm trong bảng kết quả điều tra?
Lấy số lượng của từng mức đánh giá chia cho tổng số đối tượng điều tra rồi nhân 100%. Tổng các tỉ lệ phải bằng 100%.
Khi nào dùng biểu đồ hình quạt tròn?
Dùng khi muốn thể hiện cơ cấu, tức mỗi phần chiếm bao nhiêu phần trăm của một tổng thể. Góc mỗi hình quạt bằng tỉ lệ nhân 360°.
Vì sao nên so sánh bằng tỉ lệ thay vì số lượng?
Các đợt điều tra thường có tổng số khác nhau, nên chỉ có tỉ lệ phần trăm mới cho phép so sánh công bằng giữa các đợt.
Nhận xét bảng điều tra cần có những gì?
Cần có số liệu cụ thể, sự so sánh giữa các mức đánh giá và một kết luận hoặc kiến nghị phù hợp.