Trả lời nhanh
Văn bản Mẹ là bài thơ bốn chữ của nhà thơ Đỗ Trung Lai, in trong tập Đêm sông Cầu. Tác giả đặt hình ảnh người mẹ già bên cạnh cây cau trong vườn để tạo thế tương phản: cau ngày càng cao, xanh, thẳng, còn mẹ ngày càng còng, bạc, thấp. Qua đó bài thơ bày tỏ lòng biết ơn, thương xót và nỗi lo âu, bất lực của người con trước tuổi già của mẹ. Bài có ngôn ngữ giản dị, hình ảnh gần gũi.
1. Tác giả Đỗ Trung Lai
- Năm sinh, quê quán: Đỗ Trung Lai sinh năm 1950, quê ở xã Phùng Xá, huyện Mỹ Đức, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội).
- Học vấn, công việc: ông tốt nghiệp khoa Vật lý ở Hà Nội, từng dạy học trong quân đội rồi làm phóng viên, biên tập viên báo Quân đội nhân dân. Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.
- Con người đa tài: ngoài làm thơ, viết báo, ông còn vẽ tranh và từng có triển lãm tranh riêng.
- Một số tác phẩm: Đêm sông Cầu, Anh em và những người khác (thơ), Thơ và tranh, Người chơi đàn nguyệt ở Hàng Châu (truyện và kí)…
- Phong cách thơ: giọng thơ mộc mạc, đằm thắm, giàu suy tư; hay lấy cảm hứng từ làng quê, gia đình và những con người bình dị.
Mẹo nhớ nhanh: Đỗ Trung Lai là “người lính – nhà báo – họa sĩ làm thơ”. Con mắt của người vẽ tranh giải thích vì sao bài Mẹ có nhiều hình ảnh màu sắc, đường nét rất rõ: ngọn cau xanh, mái đầu bạc, cây thẳng, lưng còng.
2. Những thông tin chung về văn bản Mẹ
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Thể loại | Thơ bốn chữ (mỗi dòng 4 tiếng, 5 khổ, mỗi khổ 4 dòng) |
| Xuất xứ | In trong tập thơ Đêm sông Cầu |
| Phương thức biểu đạt chính | Biểu cảm (kết hợp miêu tả) |
| Nhân vật trữ tình | Người con – xưng “con”, gọi “mẹ” |
| Hình ảnh trung tâm | Người mẹ già đặt cạnh cây cau và miếng cau khô |
| Vần, nhịp | Phần lớn ngắt nhịp 2/2, gieo vần chân ở dòng chẵn của mỗi khổ |
3. Tóm tắt văn bản Mẹ
Người con nhìn mẹ già bên hàng cau trong vườn và nhận ra sự đối lập đến xót xa: cau vẫn thẳng, vẫn xanh, ngày càng vươn cao, còn mẹ lưng đã còng, tóc đã bạc, mỗi ngày một thấp xuống. Nhớ hồi mình còn nhỏ, mẹ chỉ bổ quả cau làm bốn để ăn trầu; nay cau đã bổ thành tám miếng mà mẹ vẫn chê to vì răng yếu. Cầm miếng cau khô gầy như mẹ, người con không kìm được nước mắt. Con ngước lên hỏi trời vì sao mẹ già đi, nhưng không có câu trả lời, chỉ thấy mây bay xa.
Muốn xem thêm các bản tóm tắt ngắn theo nhiều độ dài, các em tham khảo các mẫu tóm tắt bài Mẹ.
4. Bố cục bài thơ Mẹ
- Phần 1 (ba khổ đầu): hình ảnh mẹ được đặt cạnh cây cau và miếng cau – sự đối lập cho thấy mẹ ngày càng già yếu.
- Phần 2 (hai khổ cuối): cảm xúc, tâm trạng của người con: xúc động, rơi lệ, rồi tự hỏi trong bất lực.
Lưu ý: có thể chia theo cách khác, ví dụ khổ 1–2 (cau và mẹ hiện tại), khổ 3 (quá khứ – hiện tại qua miếng cau), khổ 4–5 (cảm xúc của con). Khi làm bài, các em chỉ cần nêu rõ căn cứ chia là được.
5. Phân tích chi tiết văn bản Mẹ
5.1. Khổ 1–2: Cây cau và mẹ – hai hình ảnh ngược chiều nhau
Cây cau gắn với làng quê Bắc Bộ, với miếng trầu têm của bà, của mẹ. Nhà thơ không tả mẹ trực tiếp mà để mẹ đứng cạnh cây cau, nhờ đó sự đổi thay của mẹ hiện lên rất rõ. Có thể hình dung bằng bảng so sánh sau:
| Cây cau | Người mẹ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Thân vẫn thẳng | Lưng đã còng | Bao năm gánh gồng, lam lũ làm mẹ hao mòn |
| Ngọn xanh rờn | Đầu bạc trắng | Màu xanh của sức sống đặt cạnh màu trắng của tuổi già |
| Ngày càng cao | Ngày một thấp | Thời gian làm cau lớn lên nhưng làm mẹ già đi |
| Gần với trời | Gần với đất | Cách nói giảm, nói tránh về quãng đời còn lại của mẹ |
Hai dòng cuối khổ 2 là chỗ đau nhất: “Cau gần với giời / Mẹ thì gần đất!”. “Gần đất” là cách nói giảm, nói tránh quen thuộc trong dân gian (gần đất xa trời), ý chỉ tuổi già, thời gian mẹ ở bên con không còn nhiều. Người con không dám nói thẳng điều mình sợ, nên chỉ nói khẽ như vậy, và chính sự kiêng nhẹ ấy lại làm người đọc nhói lòng. Dấu chấm than ở cuối như một tiếng thốt lên nghẹn ngào.
Vì sao tác giả chọn cây cau mà không chọn cây khác? Vì cây cau vừa có dáng thẳng, cao, dễ tạo đối lập với lưng còng, vừa gắn liền với thói quen ăn trầu của mẹ. Từ cây cau ở khổ đầu, mạch thơ chuyển tự nhiên sang quả cau, miếng cau ở các khổ sau.
5.2. Khổ 3: Miếng cau – thước đo thời gian
Khổ thơ đặt quá khứ và hiện tại cạnh nhau: ngày con còn bé, mẹ bổ cau làm tư; bây giờ cau đã bổ làm tám mà mẹ vẫn ngại to. Chỉ một chi tiết nhỏ trong sinh hoạt mà nói được rất nhiều điều:
- Răng mẹ đã yếu, mẹ đã móm mém, không nhai được miếng to như xưa.
- Con đã lớn lên thì mẹ cũng già đi – sự trưởng thành của con gắn với sự hao mòn của mẹ.
- Người con quan sát mẹ rất kĩ, từng miếng cau, từng thói quen nhỏ; đó là biểu hiện của tình thương.
Đây là cách đo thời gian rất “đời thường”: không dùng con số năm tháng, chỉ dùng miếng cau “tư” và “tám”. Cách nói ấy làm bài thơ chân thật, ai cũng thấy quen.
5.3. Khổ 4: Miếng cau khô và giọt nước mắt của con
Miếng cau khô được so sánh với mẹ: khô gầy như mẹ. Phép so sánh này vừa tả dáng mẹ gầy guộc, vừa gợi cả một đời mẹ cạn dần sức lực vì chồng con. Hai động từ nâng và cầm đáng chú ý:
- Nâng trên tay: cử chỉ trân trọng, nâng niu, như nâng chính hình hài của mẹ.
- Không cầm được lệ: “cầm” ở đây là kìm giữ; con không giữ nổi nước mắt. Đây là chỗ cảm xúc dồn nén bấy lâu bật ra.
Từ một vật rất nhỏ, người con hiểu được nỗi vất vả và sự hi sinh của mẹ. Giọt nước mắt vừa là thương mẹ, vừa có phần tự trách vì đã để mẹ già đi mà mình chưa kịp báo đáp.
5.4. Khổ 5: Câu hỏi không lời đáp
Người con ngẩng lên hỏi trời: “Sao mẹ ta già?”. Đây là câu hỏi tu từ, không cần ai trả lời, vì ai cũng biết con người phải già đi theo năm tháng. Câu hỏi thể hiện nỗi bất lực: con không thể níu thời gian, không thể giữ mẹ trẻ mãi bên mình.
Trời không đáp, chỉ có mây bay về xa. Hình ảnh kết mở ra một khoảng trống mênh mang: có thể hiểu là thời gian trôi đi không trở lại, cũng có thể liên tưởng đến mái tóc trắng của mẹ như mây trắng và nỗi lo một ngày mẹ đi xa. Bài thơ dừng lại ở đó nhưng dư âm buồn thương còn đọng lại rất lâu.
6. Giá trị nội dung và nghệ thuật
Giá trị nội dung
- Khắc họa hình ảnh người mẹ già lam lũ, tần tảo, hi sinh cả đời cho con.
- Thể hiện tình yêu thương, lòng biết ơn, sự trân trọng của người con dành cho mẹ.
- Bày tỏ nỗi xót xa, lo âu và bất lực của con trước sự trôi chảy của thời gian, trước tuổi già của mẹ.
- Gửi lời nhắc nhở nhẹ nhàng: hãy biết yêu thương, quan tâm cha mẹ khi còn có thể.
Giá trị nghệ thuật
- Thể thơ bốn chữ ngắn gọn, nhịp 2/2 đều đặn như lời thủ thỉ, vần chân tạo sự liền mạch.
- Nghệ thuật tương phản, đối lập (cau – mẹ; xưa – nay) xuyên suốt bài thơ.
- Biện pháp so sánh (miếng cau khô gầy như mẹ), nói giảm nói tránh (mẹ gần đất), câu hỏi tu từ (sao mẹ ta già).
- Ngôn ngữ giản dị, có từ địa phương “giời” mang sắc thái quê; hình ảnh gần gũi với đời sống nông thôn.
- Kết thúc bằng hình ảnh mở (mây bay về xa), giàu sức gợi.
7. Lỗi sai học sinh hay gặp khi làm bài về văn bản Mẹ
- Nhầm thể thơ: có em ghi “thơ năm chữ” hoặc “thơ tự do”. Đếm lại: mỗi dòng chỉ có 4 tiếng → thơ bốn chữ.
- Chỉ nói “so sánh” cho cả bài: biện pháp chủ đạo của ba khổ đầu là tương phản, đối lập; so sánh chỉ xuất hiện rõ ở khổ 4.
- Hiểu “gần đất” là mẹ thấp người: đúng là có nghĩa đen (lưng còng nên thấp), nhưng phải nêu thêm nghĩa nói giảm nói tránh về tuổi già, cái chết.
- Bỏ qua từ “cầm”: nhiều bạn hiểu “cầm” là cầm nắm; trong bài, “cầm lệ” là kìm nén nước mắt.
- Nhầm với bài thơ khác cùng tên: có nhiều bài thơ tên “Mẹ” (của Viễn Phương, Trần Quốc Minh…). Khi viết cần ghi rõ tác giả Đỗ Trung Lai.
8. Đoạn văn mẫu cảm nhận về bài thơ Mẹ
Đoạn 1 – cảm nhận chung (khoảng 150 chữ):
Đọc bài thơ Mẹ của Đỗ Trung Lai, em thấy lòng mình chùng xuống. Nhà thơ không dùng lời lẽ cầu kì, chỉ đặt mẹ đứng cạnh cây cau trong vườn: cau càng cao, càng xanh thì mẹ càng thấp, càng bạc. Chi tiết miếng cau bổ tư rồi bổ tám khiến em nhớ đến bà nội, người cũng phải nhờ cháu giã trầu cho nhỏ. Hóa ra tuổi già hiện ra từ những điều rất nhỏ như thế. Em xúc động nhất ở khổ cuối, khi người con hỏi trời vì sao mẹ già mà chỉ có mây bay xa. Câu hỏi ấy không có lời đáp, nhưng nó nhắc em rằng thời gian ở bên cha mẹ không phải là mãi mãi. Bài thơ ngắn mà khiến em muốn về nhà sớm hơn, quan tâm mẹ nhiều hơn.
Đoạn 2 – phân tích một biện pháp nghệ thuật (khoảng 120 chữ):
Biện pháp tương phản là “chìa khóa” của bài thơ Mẹ. Ở hai khổ đầu, mỗi đặc điểm của cây cau đều có một đặc điểm ngược lại ở mẹ: thẳng – còng, xanh – bạc, cao – thấp, gần trời – gần đất. Cách đặt cạnh nhau như vậy làm sự già yếu của mẹ hiện ra rõ ràng, không cần lời giải thích. Đặc biệt, cặp “gần giời – gần đất” vừa tả thực dáng cây và dáng người, vừa ngầm nói đến quãng đời ngắn ngủi còn lại của mẹ. Nhờ tương phản, nỗi thương xót của người con được nói ra một cách kín đáo mà thấm thía.
9. Câu hỏi luyện tập có đáp án
Câu 1. Chỉ ra ba cặp hình ảnh đối lập giữa cây cau và người mẹ trong bài thơ. Tác dụng của chúng là gì?
Đáp án: thân cau thẳng – lưng mẹ còng; ngọn cau xanh – đầu mẹ bạc; cau ngày càng cao – mẹ ngày một thấp (hoặc gần trời – gần đất). Tác dụng: làm nổi bật sự già yếu của mẹ theo thời gian, thể hiện nỗi xót xa của người con.
Câu 2. Chi tiết “cau bổ tư” và “cau bổ tám” cho em biết điều gì về mẹ?
Đáp án: Mẹ đã già, răng yếu, không nhai được miếng cau to như trước. Chi tiết còn cho thấy thời gian trôi qua (con lớn lên, mẹ già đi) và sự quan sát tỉ mỉ, đầy yêu thương của người con.
Câu 3. Câu “Sao mẹ ta già?” thuộc kiểu câu gì và có tác dụng ra sao?
Đáp án: Câu hỏi tu từ (hỏi nhưng không nhằm tìm câu trả lời). Tác dụng: bộc lộ nỗi đau, sự bất lực của người con trước quy luật thời gian, không thể níu giữ tuổi trẻ cho mẹ.
10. Tài liệu học tiếp
- Soạn bài Mẹ – Ngữ văn 7 Cánh Diều
- Tác giả – tác phẩm: Ông đồ
- Tác giả – tác phẩm: Tiếng gà trưa
- Tác giả – tác phẩm: Dọc đường xứ Nghệ
- Tác giả – tác phẩm: Bạch tuộc
- Tác giả tác phẩm Ngữ văn 7 Cánh Diều
- Soạn văn 7 Cánh Diều
- Giải SBT Ngữ văn 7 Cánh Diều
- Giải vở bài tập Ngữ văn 7 Cánh Diều
- Đề thi Ngữ văn 7 Cánh Diều
- Văn mẫu lớp 7 Cánh Diều
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Đề thi cuối kì 1 Văn 7 Kết nối tri thức: 2 đề có đáp án, dàn ý phần Viết.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản Mẹ của Đỗ Trung Lai được viết theo thể thơ nào?
Bài thơ viết theo thể thơ bốn chữ, gồm 5 khổ, mỗi khổ 4 dòng, nhịp chủ yếu 2/2 và gieo vần chân.
Bài thơ Mẹ có bố cục mấy phần?
Có thể chia 2 phần: ba khổ đầu đặt mẹ cạnh cây cau và miếng cau để thấy mẹ già đi; hai khổ cuối là cảm xúc xót thương, bất lực của người con.
Biện pháp nghệ thuật nổi bật nhất trong bài thơ Mẹ là gì?
Nổi bật nhất là biện pháp tương phản, đối lập giữa cây cau và người mẹ (thẳng – còng, xanh – bạc, cao – thấp). Bài còn dùng so sánh, nói giảm nói tránh và câu hỏi tu từ.
Hình ảnh 'Mẹ thì gần đất' có ý nghĩa gì?
Nghĩa đen là mẹ lưng còng nên thấp, gần mặt đất; nghĩa sâu xa là cách nói giảm nói tránh về tuổi già, thời gian mẹ còn ở bên con không còn nhiều.