Trả lời nhanh
Mục đích tạo ra đứa con thần gió là lí giải một hiện tượng và một tập tục cùng lúc. Nhân vật bị đày xuống trần, hóa thành cây ngải gió: lá và bông cuốn lại thì người ở hạ giới biết trời sắp nổi gió, nổi mưa. Vì từng phải chăn trâu, cây ấy còn được kể là có kinh nghiệm chữa trâu bị cảm gió. Chọn ý nói đủ cả dấu hiệu thời tiết, tên cây và tập tục chữa trâu.
Câu hỏi và các phương án
Trong truyện thần Gió, thuộc chùm truyện về các vị thần sáng tạo thế giới do Nguyễn Đổng Chi kể lại, em gặp câu: Mục đích của việc tạo ra nhân vật đứa con thần Gió là gì?
- A. Để thần Gió có người nối nghiệp, tiếp tục quạt gió trên trời.
- B. Lí giải vì sao cây ngải gió cuốn lá, cuốn bông thì trời sắp nổi gió mưa, đồng thời giải thích tên cây và tập tục lấy lá chữa cảm gió cho trâu.
- C. Chỉ để chuyện thêm li kì, không gắn với hiện tượng thiên nhiên hay tập tục nào.
- D. Giải thích nguồn gốc sấm sét và cách người ta dùng tiếng gà gáy để xua thần Sét.
Lưu ý: thứ tự phương án có thể khác trong đề của em. Đáp án đúng là ý B, dù đề xếp ý đó ở A, C hay D.
Sơ đồ trên là trật tự việc trong truyện, không phải một chi tiết trang trí. Đứa trẻ nghịch quạt của cha, gió thổi đổ bát gạo của người nghèo, Ngọc Hoàng đày xuống trần rồi bắt hóa thành cây ngải. Kết của chuỗi ấy mới là mục đích nghệ thuật: cây báo gió mưa và lá được dùng cho trâu.
Vì sao ý đúng phải gồm cả thời tiết lẫn tập tục
Thần thoại giải thích thế giới thường không dừng ở một câu “tại sao có gió”. Nhân vật đứa con được dựng để nối một việc trên trời với một cây, một tên gọi và một kinh nghiệm dưới đất.
Phần hiện tượng tự nhiên nằm ở hình phạt sau cùng. Ngọc Hoàng không cho đứa trẻ ở lại thiên đình. Người ấy hóa thành loài cây mà hạ giới gọi là ngải gió, còn gọi ngải tướng quân. Mỗi lần lá và bông cuốn lại, mọi người đọc đó là dấu trời sắp nổi gió, nổi mưa. Chi tiết này trả lời câu hỏi rất đời thường: vì sao nhìn một cây thuốc mà đoán được giông gió.
Phần tập tục nằm ở quãng đày trước đó. Đứa con phải chăn trâu cho chính nhà đã mất bát gạo. Truyện gắn kinh nghiệm ấy với việc về sau: trâu bị cảm gió thì người ta lấy lá ngải chữa, vì cho rằng cây này đã biết bệnh của trâu từ hồi còn đi chăn. Như vậy nhân vật không chỉ “báo thời tiết”. Nhân vật còn giải thích vì sao cây mang tên gió và vì sao cộng đồng tin vào cách dùng lá.
Một số lời giải chỉ viết mỗi ý lá cuốn là trời sắp có gió mưa. Ý đó đúng nhưng chưa hết chức năng của nhân vật. Lời giải bám diễn biến truyện cần thêm tên cây và tập tục chữa trâu, vì cả hai đều được kể như kết quả của hình phạt, không phải chi tiết rời.
Vì sao ba phương án kia không đứng được
Ý nối nghiệp thì ngược cốt truyện. Quạt thần vẫn là bảo bối của thần Gió. Thần nhận lệnh Ngọc Hoàng để làm gió nhỏ hoặc bão lớn, có khi cùng thần Mưa, thần Sét. Đứa con không được giao quạt. Trái lại, lần nó giở quạt lúc cha vắng nhà đã thành tội, và hình phạt là rời thiên đình. Nhân vật này không có mặt để kế vị.
Ý “chỉ cho vui” bỏ mất cái kết có việc. Truyện cổ tích và thần thoại có tình tiết lạ, nhưng cái lạ ở đây được dùng để cắt nghĩa đời sống. Nếu xóa đoạn hóa cây và đoạn chữa trâu, đứa con chỉ còn là một đứa trẻ nghịch. Tác giả dân gian không dừng ở đó. Câu kết buộc nhân vật vào dấu hiệu thời tiết và vào một việc nhà nông vẫn làm.
Ý sấm sét thuộc truyện thần Sét. Cùng chùm truyện có thần Sét, với chi tiết người ta dựa vào tiếng gà gáy như một cách đối phó với sấm sét. Đó là nhân vật và tập tục khác. Gán công dụng ấy cho đứa con thần Gió là trộn hai truyện. Thần Gió có lúc phối hợp với thần Sét khi làm bão, nhưng đứa con không được tạo ra để giải thích sấm.
Đặt nhân vật vào đúng việc của truyện
Nên tách hai vai. Thần Gió làm ra gió theo lệnh trời, bằng quạt thần. Đứa con không làm nghề ấy. Đứa con là cái cầu giữa một lỗi trên trời và một cây dưới đất. Lỗi bắt đầu từ việc nghịch quạt, làm gió thổi bay bát gạo của người đang đói, vợ đau, đi xa mới xin được gạo. Người ấy kiện lên thiên đình. Ngọc Hoàng quở thần Gió, nghe sự thật, rồi phạt đứa con chứ không phạt bằng cách hủy quạt.
Khi phân tích mục đích sáng tạo, em trả lời câu “nhân vật này giúp người xưa hiểu việc gì”, không trả lời câu “nhân vật đã làm việc gì lúc nghịch”. Việc nghịch quạt là nguyên nhân trong cốt truyện. Mục đích dựng nhân vật nằm ở kết quả người kể muốn gửi lại: biết đọc lá ngải và biết vì sao lá ấy được dùng cho trâu.
Cách này dùng lại được với các vị thần khác trong chùm truyện. Thần Trụ trời được kể để hình dung trời đất tách nhau. Thần Sét được kể để hình dung sấm và một cách ứng xử của cộng đồng. Đứa con thần Gió được kể để hình dung gió báo trước bằng một loài cây và một bài thuốc dân gian cho trâu. Cùng một kiểu mục đích, khác hiện tượng được giải thích.
Ba câu luyện
Câu 1. Nếu đề hỏi mục đích của chính thần Gió, đáp án có còn là cây ngải không?
Đáp án: Không. Thần Gió được dựng để giải thích ai làm ra gió và bão theo lệnh trời. Cây ngải thuộc đứa con bị đày, không thuộc chức việc của thần.
Câu 2. Chi tiết lá cuốn lại nằm ở đâu trong lập luận?
Đáp án: Là phần lí giải hiện tượng. Em nêu nó trước, rồi thêm tên ngải gió hoặc ngải tướng quân và tập tục chữa cảm gió cho trâu. Thiếu một trong hai vế thì câu trả lời lệch về một phía.
Câu 3. Tiếng gà gáy có được đưa vào bài làm câu này không?
Đáp án: Không, trừ khi em đang so sánh với truyện thần Sét để chỉ ra sự nhầm. Đưa vào như ý nghĩa của đứa con thần Gió là sai nhân vật.
Câu hỏi thường gặp
Mục đích tạo ra đứa con thần Gió là gì?
Lí giải cây ngải gió: lá cuốn báo trời sắp nổi gió, mưa; tên cây và việc lấy lá chữa trâu cảm gió cũng từ nhân vật này mà ra.
Vì sao không nói nhân vật được tạo ra để nối nghiệp thần Gió?
Đứa con bị phạt vì nghịch quạt và bị đày xuống trần, không được giữ quạt hay làm gió thay cha.
Ngải gió và ngải tướng quân có phải hai cây không?
Trong truyện đó là hai cách gọi cùng loài cây do đứa con thần Gió hóa thành.
Chi tiết tiếng gà gáy thuộc nhân vật nào?
Thuộc truyện thần Sét. Không dùng làm đáp án cho đứa con thần Gió.
Lời giải chỉ nói về dấu hiệu thời tiết có sai không?
Chưa đủ. Truyện còn giải thích tên cây và tập tục dùng lá khi trâu bị cảm gió.