Trả lời nhanh
Soạn bài lỗi dùng từ lỗi về trật tự từ và cách sửa bắt đầu bằng đoạn em vừa viết ở phần Kết nối đọc viết, vì đề không đưa sẵn một đoạn chung. Bốn lỗi cần tìm là lặp từ, dùng từ sai nghĩa, dùng từ lệch phong cách và xếp từ sai chỗ. Sửa bằng cách bỏ từ thừa, đổi đúng từ, bỏ tiếng suồng sã, rồi đưa trạng từ hoặc định ngữ về sát từ mà nó bổ nghĩa.
Bốn lỗi và cách sửa
Bài thực hành tiếng Việt này nằm trong Ngữ văn 10, sách Kết nối tri thức, ngay sau phần đọc về thơ hai-cư. Phần Kết nối đọc viết yêu cầu em viết một đoạn của chính mình. Câu hỏi cuối không có đáp án một dòng, vì đoạn của mỗi em khác nhau. Em đọc lại đoạn ấy và đối chiếu với bốn loại dưới đây.
Lặp từ. Một danh từ hoặc một cụm được nhắc lại sát nhau mà không thêm nghĩa mới. Cách sửa là bỏ một lần, hoặc thay lần sau bằng đại từ, bằng tên riêng, hoặc bằng từ khái quát. Lặp cố ý để nhấn mạnh thì giữ. Lặp vì hết từ thì bỏ.
Dùng từ sai nghĩa. Từ nghe có vẻ hay nhưng không chỉ đúng sự việc. Hay gặp ở cặp gần âm hoặc gần nghĩa: tri thức và trí thức, mượn và dùng, nội dung và đề tài. Em thử thay bằng một từ đời thường. Nếu câu vẫn đúng ý thì từ hoa mỹ kia đang thừa hoặc đang sai.
Lệch phong cách. Đoạn nghị luận, cảm thụ thơ cần từ trung tính. “Rất ư”, “kinh khủng”, “siêu dễ” làm câu tụt xuống lời nói chơi. Sửa bằng từ vừa đủ mức: rất, quá, đặc biệt. Ngược lại, một lời thoại trong truyện lại không nên toàn từ Hán Việt.
Trật tự từ. Tiếng Việt thường đặt từ bổ nghĩa ngay sau hoặc ngay trước từ được bổ nghĩa. “Cảm nhận được cái mới ngay” đẩy “ngay” ra xa động từ, người đọc không biết “ngay” gắn với nhận ra hay gắn với cụm cuối câu. Đưa “ngay” lên sát “cảm nhận”: cảm nhận ngay được. Định ngữ “đông đảo” đứng trước “độc giả” khi nó bổ nghĩa cho bộ phận độc giả ấy: một bộ phận đông đảo độc giả.
Các câu luyện trong bài, mỗi câu một lỗi
Câu “Nhà thơ Cô-ba-y-a-si Ít-sa là một trong những nhà thơ tiêu biểu nhất của thơ hai-cư Nhật Bản” lặp “nhà thơ”. Sửa: “Cô-ba-y-a-si Ít-sa là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ hai-cư Nhật Bản.” Có thể bỏ luôn “nhất”, vì “tiêu biểu” vốn không chia bậc; nếu em giữ “nhất” thì phải chắc mình đang so trong một tập hợp rõ.
Câu liệt kê “đề tài, chủ đề, cảm hứng cũng như nội dung” bị trùng vòng. Nội dung đã bao các ý kia. Giữ một vế: “Nội dung của các bài thơ hai-cư rất đa dạng.” Hoặc kể đề tài, chủ đề, cảm hứng mà không thêm “nội dung”.
Câu “Bài thơ Thu hứng là một trong những thi phẩm nổi tiếng của Đỗ Phủ” dùng hai từ cùng chỉ một văn bản. Sửa: “Thu hứng là một trong những thi phẩm nổi tiếng của Đỗ Phủ.”
Câu “Nhà thơ đã mượn trí tưởng tượng của mình để tái hiện bằng ngôn từ một khung cảnh thiên nhiên” sai nghĩa ở “mượn”. Trí tưởng tượng là của nhà thơ, không phải đồ mượn. Đổi “mượn” thành “dùng”.
Câu “Được sinh ra trong một gia đình tri thức” nhầm từ. Tri thức là điều người ta biết. Trí thức là người có học. Sửa thành “gia đình trí thức”.
Câu nhận định bài Mùa xuân chín “kết lại bằng hình ảnh của nhân vật trữ tình – người phụ nữ nhọc nhằn gánh thóc” gọi nhầm thuật ngữ. Người phụ nữ gánh thóc là hình ảnh trong bài, không phải nhân vật trữ tình. Nhân vật trữ tình là tiếng nói cảm xúc của bài thơ. Sửa: bỏ “nhân vật trữ tình”, giữ hình ảnh người phụ nữ.
Câu “khiến nhân vật trữ tình trong bài thơ của Chi-y-ô rất ư bất ngờ” lệch phong cách ở “rất ư”. Sửa: “rất bất ngờ”.
Câu trật tự từ: câu nào sai, câu nào không
Câu “Một bộ phận độc giả đông đảo đã không cảm nhận được cái mới ngay trong thơ Hàn Mặc Tử” mắc trật tự. “Đông đảo” nên đứng trước “độc giả”, và “ngay” nên đứng trước “được”. Sửa: “Một bộ phận đông đảo độc giả đã không cảm nhận ngay được cái mới trong thơ Hàn Mặc Tử.”
Câu “Là thể thơ ngắn nhất thế giới, hai-cư được xem như một đặc sản của văn chương Nhật Bản” không sai trật tự. Mệnh đề phụ chỉ thể thơ đặt trước chủ ngữ “hai-cư”, quan hệ vẫn rõ. Đừng sửa một câu chỉ vì nó có dấu phẩy.
Câu “người đọc thơ trữ tình cần quan tâm đến mạch sự kiện hơn là mạch cảm xúc” xếp ngược trọng tâm. Với thơ trữ tình, mạch cảm xúc đứng trước mạch sự kiện. Sửa bằng cách đổi chỗ hai cụm: quan tâm đến mạch cảm xúc hơn là mạch sự kiện. Đây là trật tự ý làm đổi nghĩa, không phải lỗi chính tả.
Câu “Rất nhiều hình ảnh đời thường xuất hiện trong thơ hai-cư Nhật Bản” đúng trật tự. “Rất nhiều” bổ nghĩa cho “hình ảnh”, “đời thường” bổ nghĩa cho “hình ảnh”, cụm giới từ “trong thơ hai-cư” đứng cuối. Không có từ nào bị đẩy lạc chỗ.
Một đoạn Kết nối đọc viết đã chữa
Giả sử em viết đoạn sau khi học xong bài. Đoạn cố ý có lỗi để em tập soát, không phải đoạn cần chép vào vở:
Bài thơ bài thơ ngắn về con ếch nhảy tõm xuống ao đã mượn một khoảnh khắc rất ư bình thường để nói về sự yên tĩnh. Nhà thơ nhà thơ Nhật Bản chỉ kịp ghi một tiếng nước. Người đọc cần quan tâm đến mạch sự kiện hơn là mạch cảm xúc thì mới thấy hay.
Lỗi thứ nhất: “Bài thơ bài thơ” lặp. Giữ một lần. Lỗi thứ hai: “mượn một khoảnh khắc” sai nghĩa, khoảnh khắc không phải vật mượn; đổi thành “chọn”. Lỗi thứ ba: “rất ư” lệch phong cách đoạn cảm thụ; đổi thành “rất”. Lỗi thứ tư: “Nhà thơ nhà thơ” lặp; lần sau viết “Ông” hoặc nêu tên. Lỗi thứ năm: hai cụm “mạch sự kiện” và “mạch cảm xúc” đứng ngược. Với bài thơ này, tiếng nước là cái cớ, điều cần đọc là cảm giác yên tĩnh sau tiếng động.
Đoạn sau khi sửa: “Bài thơ ngắn về con ếch nhảy tõm xuống ao đã chọn một khoảnh khắc rất bình thường để nói về sự yên tĩnh. Nhà thơ Nhật Bản chỉ kịp ghi một tiếng nước. Người đọc cần quan tâm đến mạch cảm xúc hơn là mạch sự kiện thì mới thấy hay.” Đoạn của em sẽ khác đề tài. Em chỉ mượn quy trình: đọc từng câu, gạch bốn loại lỗi, sửa từng chỗ, đọc lại một lượt xem câu còn trơn không.
Thứ tự soát bài khi nộp
Đọc thành tiếng. Chỗ vấp thường là chỗ lặp hoặc chỗ trật tự. Khoanh các từ Hán Việt rồi hỏi từ ấy có đúng việc không, nhất là các cặp tri thức và trí thức, thi phẩm và bài thơ, nhân vật trữ tình và hình ảnh. Gạch các từ chỉ dùng khi nói chuyện với bạn. Cuối cùng tìm trạng từ “ngay”, “đã”, “vẫn” xem chúng có đứng sát động từ hay đang trôi ở cuối câu.
Đừng sửa một câu đúng chỉ vì muốn bài có vẻ đã được chữa. Câu hai-cư là thể thơ ngắn và câu hình ảnh đời thường trong thơ hai-cư là hai câu không có lỗi trật tự. Sửa nhầm một câu đúng cũng mất điểm như bỏ sót một câu sai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao câu Kết nối đọc viết không có một đáp án chung?
Đề bảo em soát đoạn chính em đã viết, nên mỗi bài một đoạn. Đáp án là các lỗi có thật trong đoạn đó, không phải một đoạn in sẵn.
Tri thức và trí thức khác nhau thế nào?
Tri thức là điều được biết. Trí thức là người có học. Câu nói về gia đình phải dùng trí thức.
Câu nào trong phần trật tự từ là câu không sai?
Câu về hai-cư như một đặc sản của văn chương Nhật Bản và câu rất nhiều hình ảnh đời thường xuất hiện trong thơ hai-cư đều không sai trật tự.
Ngay trong câu về thơ Hàn Mặc Tử phải đứng ở đâu?
Đứng sát động từ: cảm nhận ngay được cái mới. Không để ngay trôi xuống sau cụm cái mới.
Rất ư thuộc lỗi nào?
Thuộc lỗi lệch phong cách trong đoạn nghị luận hoặc cảm thụ. Sửa thành rất.