Trả lời nhanh
Khái niệm “lịch sử” được hiểu theo hai nghĩa chính. Thứ nhất, lịch sử là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ của xã hội loài người, tồn tại khách quan. Thứ hai, lịch sử là sự nhận thức, ghi chép, tái hiện và nghiên cứu về quá khứ đó, tức là khoa học lịch sử và môn học Lịch sử. Ví dụ: chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 là lịch sử theo nghĩa thứ nhất, còn cuốn sách viết về chiến thắng ấy là lịch sử theo nghĩa thứ hai.
1. Hiểu đúng từ “lịch sử”
Trong tiếng Việt gốc Hán, “lịch” có nghĩa là trải qua, “sử” là ghi chép. Vì vậy, ngay trong tên gọi đã có hai ý: cái đã trải qua và việc ghi chép lại cái đã trải qua. Từ đó mới có hai nghĩa chủ yếu khi học môn Lịch sử.
2. Hai nghĩa chính của lịch sử
Nghĩa thứ nhất: lịch sử là quá khứ đã diễn ra
Đây là toàn bộ hoạt động của con người và xã hội loài người từ khi xuất hiện đến hiện tại: lao động sản xuất, đấu tranh, dựng nước, giữ nước, sáng tạo văn hoá… Quá khứ này đã xảy ra thật, tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào việc ta có biết hay không, thích hay không.
- Ví dụ 1: Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
- Ví dụ 2: Việc người nguyên thuỷ biết chế tác công cụ đá và tạo ra lửa.
Nghĩa thứ hai: lịch sử là nhận thức về quá khứ
Quá khứ đã qua không thể quay lại, nên con người phải dựa vào các tư liệu lịch sử (hiện vật, văn bản, truyền thuyết, tranh ảnh, lời kể…) để tìm hiểu, ghi chép, giải thích và dựng lại. Kết quả là các tác phẩm sử học, bài giảng, bảo tàng, và cả một ngành khoa học là khoa học lịch sử, được dạy thành môn học Lịch sử trong nhà trường.
- Ví dụ 1: Bộ Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép lịch sử dân tộc qua nhiều thời kỳ.
- Ví dụ 2: Giờ học Lịch sử về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của em ở trường.
3. Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Lịch sử là quá khứ | Lịch sử là nhận thức về quá khứ |
|---|---|---|
| Bản chất | Hiện thực đã xảy ra | Hiểu biết, ghi chép, nghiên cứu về hiện thực đó |
| Tính chất | Khách quan, không thay đổi được | Có thể được bổ sung, điều chỉnh khi có tư liệu mới |
| Hình thức biểu hiện | Sự kiện, nhân vật, quá trình | Sách sử, môn học, bảo tàng, phim tài liệu |
| Ví dụ | Chiến thắng Điện Biên Phủ (1954) | Bài học về chiến thắng Điện Biên Phủ |
4. Vì sao phải phân biệt hai nghĩa?
Quá khứ chỉ có một, nhưng cách người ta hiểu và kể lại quá khứ có thể khác nhau, đầy đủ hay chưa đầy đủ. Nếu coi sách sử là toàn bộ quá khứ, ta dễ cho rằng không thể có điều gì cần tìm hiểu thêm. Phân biệt hai nghĩa giúp ta hiểu: nhiệm vụ của người học sử là dựa trên tư liệu đáng tin cậy để nhận thức đúng và gần với sự thật khách quan nhất.
5. Cách dùng mở rộng của từ “lịch sử”
Trong đời sống, ta còn gặp từ này với nghĩa rộng hơn: “lịch sử của ngôi trường”, “lịch sử của một ngành nghề”, “lịch sử phát triển của Trái Đất”. Dù phạm vi khác nhau, các cách dùng này vẫn xoay quanh việc nói về quá trình đã diễn ra theo thời gian và việc tìm hiểu quá trình đó. Tuy nhiên, môn Lịch sử trong nhà trường chủ yếu nghiên cứu lịch sử xã hội loài người.
6. Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Cái đã xảy ra” và “cái được kể lại”. Gặp ví dụ, hãy tự hỏi: đây là sự việc thật hay là sản phẩm của việc nghiên cứu, ghi chép?
- Lỗi 1: Chỉ nêu một nghĩa rồi dừng lại. Đề hỏi “những nghĩa nào” thì phải đủ hai nghĩa.
- Lỗi 2: Cho rằng lịch sử chỉ là các sự kiện chiến tranh, chính trị. Thực tế lịch sử gồm cả kinh tế, văn hoá, khoa học, đời sống thường ngày.
- Lỗi 3: Lẫn “lịch sử” với “truyền thuyết”. Truyền thuyết có thể là một nguồn tư liệu, nhưng cần đối chiếu với các nguồn khác.
7. Mẫu trình bày câu trả lời
Khi làm bài tự luận, em có thể viết theo bố cục: (1) nêu hai nghĩa; (2) giải thích mỗi nghĩa bằng một câu; (3) mỗi nghĩa kèm một ví dụ; (4) kết luận về mối quan hệ giữa hai nghĩa. Em nên chọn ví dụ quen thuộc, chính xác về thời gian và sự kiện.
8. Luyện tập
- Trong các ví dụ sau, ví dụ nào là lịch sử theo nghĩa quá khứ, ví dụ nào là nhận thức về quá khứ? (a) Trận Bạch Đằng năm 938. (b) Bài thuyết trình của em về trận Bạch Đằng. (c) Hiện vật cọc gỗ được trưng bày trong bảo tàng.
Đáp án: (a) là quá khứ đã diễn ra; (b) là nhận thức về quá khứ; (c) là tư liệu hiện vật, dùng để nhận thức quá khứ. - Em hãy tự nêu một ví dụ về lịch sử gần gũi với địa phương mình và chỉ rõ nó thuộc nghĩa nào.
Gợi ý: Việc làng em được thành lập cách đây hàng trăm năm là quá khứ; cuốn “lịch sử Đảng bộ xã” là nhận thức về quá khứ đó. - Vì sao sách lịch sử có thể được viết lại hoặc bổ sung dù quá khứ không thay đổi?
Đáp án: Vì quá khứ là cố định, nhưng khi có thêm tư liệu mới hoặc phương pháp nghiên cứu mới, hiểu biết của con người về quá khứ được chính xác và đầy đủ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lịch sử được hiểu theo những nghĩa nào?
Có hai nghĩa chính: lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ của xã hội loài người, và lịch sử là sự nhận thức, ghi chép, nghiên cứu về quá khứ đó (khoa học lịch sử, môn học Lịch sử).
Lịch sử theo nghĩa quá khứ khác gì lịch sử theo nghĩa nhận thức?
Quá khứ là hiện thực khách quan đã xảy ra và không thay đổi được. Nhận thức về quá khứ là sản phẩm của con người, dựa vào tư liệu nên có thể được bổ sung, chỉnh sửa.
Cho ví dụ cụ thể về hai nghĩa của lịch sử?
Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 là lịch sử theo nghĩa quá khứ. Cuốn sách hoặc bài học viết về chiến thắng này là lịch sử theo nghĩa nhận thức về quá khứ.
Vì sao cần học lịch sử?
Học lịch sử giúp hiểu cội nguồn dân tộc, rút ra bài học kinh nghiệm, bồi dưỡng lòng yêu nước và định hướng hành động trong hiện tại, tương lai.