Trả lời nhanh
Thu thập sử liệu được hiểu là quá trình tập hợp, tìm kiếm các nguồn tư liệu (sử liệu) liên quan đến vấn đề, đề tài lịch sử cần nghiên cứu. Phương án mở đầu bằng “quá trình tập hợp, tìm kiếm tài liệu tham khảo” là phương án đúng về ý nghĩa, vì đây là việc đi tìm và gom nguồn tư liệu trước khi đọc, phân tích hay viết bài.
Giải thích: vì sao chọn “tập hợp, tìm kiếm”?
Muốn tìm hiểu một sự kiện hay nhân vật lịch sử, ta không thể “đi ngược thời gian” để quan sát. Ta chỉ dựa vào những gì quá khứ để lại: văn bản, hiện vật, hình ảnh, lời kể… gọi chung là sử liệu (tư liệu lịch sử).
Vì vậy, việc đầu tiên là đi tìm và gom các nguồn ấy lại. Hai động từ khoá là “tập hợp” và “tìm kiếm”, nên đây chính là nội dung của bước thu thập.
Lưu ý nhỏ: cụm “tài liệu tham khảo” trong câu hỏi cần hiểu theo nghĩa rộng là các nguồn tư liệu liên quan đến đề tài, không chỉ riêng sách báo.
Thu thập sử liệu nằm ở đâu trong quá trình tìm hiểu lịch sử?
Quá trình nghiên cứu, học tập lịch sử thường đi qua các bước sau:
- Xác định đề tài, câu hỏi cần tìm hiểu (ví dụ: lịch sử của một ngôi đình ở địa phương).
- Thu thập sử liệu: tìm và tập hợp các nguồn có liên quan.
- Xử lí sử liệu: đọc, đối chiếu, đánh giá độ tin cậy, chọn thông tin cần dùng.
- Tái hiện, trình bày kết quả: viết bài, thuyết trình, làm sản phẩm.
Mẹo nhớ: Tìm – Lọc – Viết. Thu thập là “tìm”, xử lí là “lọc”, trình bày là “viết”.
Các loại sử liệu thường cần thu thập
| Loại sử liệu | Ví dụ |
|---|---|
| Hiện vật | Công cụ lao động, đồ gốm, di tích, trống đồng |
| Chữ viết | Thư tịch cổ, bia ký, sắc phong, văn bản, báo chí |
| Truyền miệng | Truyền thuyết, lời kể của nhân chứng, ca dao |
| Hình ảnh, âm thanh | Ảnh tư liệu, bản đồ, phim, băng ghi âm |
Một đề tài tốt nên thu thập từ nhiều loại nguồn để có thể đối chiếu với nhau.
Phân biệt với các khái niệm dễ nhầm
- Xử lí sử liệu: là phân tích, kiểm tra tính xác thực và độ tin cậy của nguồn đã có. Đây là bước sau khi thu thập, nên không phải đáp án nếu câu hỏi nói về việc “tập hợp, tìm kiếm”.
- Trình bày, tái hiện lịch sử: là viết, kể lại lịch sử dựa trên sử liệu đã được xử lí.
- Sáng tạo, tưởng tượng sự kiện: không phải hoạt động của sử học, vì lịch sử phải dựa trên bằng chứng.
- Sưu tầm tư liệu: là cách nói gần nghĩa với thu thập sử liệu.
Nếu đề cho thêm các phương án khác, hãy tìm động từ chính: “tập hợp/tìm kiếm” thuộc thu thập; “đánh giá/đối chiếu/kiểm tra” thuộc xử lí; “viết/trình bày” thuộc tái hiện.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm thu thập với xử lí vì cả hai đều làm việc với tư liệu.
- Nghĩ chỉ có sách vở mới là sử liệu, quên hiện vật và lời kể nhân chứng.
- Cho rằng thu thập được càng nhiều càng tốt mà không quan tâm tới mức độ liên quan đến đề tài.
Bài luyện tập
Câu 1. Bạn An đến bảo tàng chụp ảnh các hiện vật và hỏi các cụ cao tuổi trong làng về lễ hội. Đó là bước nào?
Đáp án: Thu thập sử liệu (hiện vật và nguồn truyền miệng).
Câu 2. Bạn Bình so sánh hai văn bản kể khác nhau về một trận đánh để xem văn bản nào đáng tin hơn. Đó là bước nào?
Đáp án: Xử lí sử liệu, vì Bình đang đối chiếu, đánh giá độ tin cậy chứ không phải tìm nguồn mới.
Câu 3. Vì sao nên thu thập sử liệu từ nhiều loại nguồn?
Đáp án: Để đối chiếu, kiểm chứng thông tin và giúp việc tái hiện lịch sử đầy đủ, khách quan hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thu thập sử liệu được hiểu là gì?
Là quá trình tập hợp, tìm kiếm các nguồn tư liệu liên quan đến vấn đề, đề tài lịch sử cần nghiên cứu, như hiện vật, văn bản, hình ảnh, lời kể.
Thu thập sử liệu khác xử lí sử liệu thế nào?
Thu thập là đi tìm và gom nguồn tư liệu. Xử lí là đọc, đối chiếu, đánh giá độ tin cậy và chọn thông tin từ những nguồn đã thu thập được.
Sử liệu gồm những loại nào?
Thường chia thành sử liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng và hình ảnh, âm thanh.
Vì sao phải thu thập nhiều loại sử liệu?
Vì mỗi nguồn có thể thiếu sót hoặc thiên lệch. Nhiều nguồn giúp đối chiếu, kiểm chứng và tái hiện lịch sử chính xác hơn.