Trả lời nhanh
Bài 15 Lịch sử 9 gồm ba ý lớn: (1) Cách mạng tháng Mười Nga, Quốc tế Cộng sản (3/1919) và các đảng cộng sản mới ra đời tạo điều kiện truyền bá chủ nghĩa Mác – Lê-nin vào Việt Nam; (2) phong trào dân tộc dân chủ công khai của tư sản dân tộc và tiểu tư sản trí thức; (3) phong trào công nhân phát triển, mốc nổi bật là bãi công Ba Son (8/1925), đánh dấu công nhân đấu tranh có tổ chức, có mục đích chính trị.
Bối cảnh chung của bài
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, thực dân Pháp tiến hành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai ở Đông Dương. Kinh tế có chuyển biến, các giai cấp, tầng lớp trong xã hội cũng phân hóa sâu sắc hơn. Cùng lúc, tiếng vang của Cách mạng tháng Mười Nga lan tới Việt Nam, làm phong trào yêu nước bước sang giai đoạn mới.
Khi học bài này, em nên đặt mỗi phong trào vào câu hỏi: ai tham gia – đòi hỏi gì – kết quả ra sao – vì sao chưa thể lãnh đạo cách mạng. Cách hệ thống này giúp trả lời được cả câu hỏi tự luận lẫn trắc nghiệm.
I. Ảnh hưởng của Cách mạng tháng Mười Nga và phong trào cách mạng thế giới
- Dưới ảnh hưởng của Cách mạng tháng Mười Nga, phong trào giải phóng dân tộc ở phương Đông và phong trào công nhân ở các nước tư bản phương Tây gắn bó với nhau, cùng chống kẻ thù chung là chủ nghĩa đế quốc.
- Tháng 3/1919, Quốc tế Cộng sản (Quốc tế thứ ba) được thành lập, mở ra giai đoạn mới của phong trào cách mạng thế giới.
- Đảng Cộng sản Pháp ra đời (cuối năm 1920), Đảng Cộng sản Trung Quốc ra đời (1921). Đây là những đảng có quan hệ gần gũi với cách mạng Việt Nam nên việc truyền bá chủ nghĩa Mác – Lê-nin vào nước ta thuận lợi hơn.
Lưu ý: Quốc tế Cộng sản là tổ chức quốc tế của các đảng cộng sản, không phải tổ chức của riêng nước Nga. Em đừng nhầm với Quốc tế thứ hai, thành lập năm 1889.
II. Phong trào dân tộc, dân chủ công khai (1919 – 1925)
Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, phong trào dân tộc dân chủ ở nước ta phát triển mạnh, thu hút nhiều tầng lớp với hình thức phong phú. Hai lực lượng nổi bật là tư sản dân tộc và tiểu tư sản trí thức.
1. Giai cấp tư sản dân tộc
- 1919: phát động phong trào chấn hưng nội hóa, bài trừ ngoại hóa (như tẩy chay hàng và hiệu buôn của người nước ngoài), nhằm giành thị trường cho hàng nội địa.
- 1923: đấu tranh chống độc quyền cảng Sài Gòn và độc quyền xuất cảng lúa gạo ở Nam Kì của tư bản Pháp.
- Một bộ phận lập ra Đảng Lập hiến (1923) do Bùi Quang Chiêu đứng đầu, đưa ra những yêu sách cải lương về chính trị, kinh tế.
Nhận xét: yêu sách chủ yếu là quyền lợi kinh tế của giai cấp mình, thiếu triệt để; khi bị Pháp nhượng bộ chút ít hoặc đàn áp thì dễ thỏa hiệp. Vì vậy tư sản dân tộc không đủ sức lãnh đạo cách mạng.
2. Tầng lớp tiểu tư sản trí thức
Gồm học sinh, sinh viên, nhà báo, giáo viên, viên chức… Họ nhạy bén với tư tưởng mới và có tinh thần yêu nước nhiệt thành.
- Thành lập các tổ chức chính trị như Việt Nam nghĩa đoàn, Hội Phục Việt, Đảng Thanh niên…
- Xuất bản sách báo tiến bộ, lập các nhà xuất bản (như Nam Đồng thư xã, Cường học thư xã). Một số tờ báo tiến bộ được nhắc tới là Chuông rè, An Nam trẻ.
- Năm 1925: đấu tranh đòi thả Phan Bội Châu (bị Pháp bắt ở Thượng Hải, đưa về nước xét xử). Năm 1926: lễ truy điệu và để tang Phan Châu Trinh, thành một cuộc biểu dương lòng yêu nước rộng khắp.
Hạn chế: lực lượng còn phân tán, thiếu đường lối rõ ràng, chủ yếu hoạt động ở thành thị. Tuy vậy, họ góp phần truyền bá tư tưởng mới và thúc đẩy phong trào yêu nước.
III. Phong trào công nhân (1919 – 1925)
1. Hoàn cảnh
- Cuộc khai thác lần hai làm số lượng công nhân tăng nhanh, đời sống cực khổ, bị áp bức nặng nề.
- Năm 1920, công nhân Sài Gòn – Chợ Lớn thành lập Công hội (bí mật) do Tôn Đức Thắng tổ chức, đánh dấu bước đầu có tổ chức.
- Cuộc đấu tranh của công nhân, thủy thủ Pháp và Trung Quốc ở Hương Cảng, Áo Môn, Thượng Hải cổ vũ công nhân Việt Nam.
2. Các cuộc đấu tranh tiêu biểu
- 1922: công nhân viên chức các sở công thương Bắc Kì đấu tranh đòi nghỉ ngày Chủ nhật có lương.
- 1924: nhiều cuộc bãi công ở Nam Định, Hà Nội, Hải Dương…
- Tháng 8/1925: công nhân Ba Son (cảng Sài Gòn) bãi công, ngăn cản Pháp chở binh lính sang đàn áp phong trào cách mạng ở Trung Quốc.
Ý nghĩa của bãi công Ba Son: lần đầu công nhân đấu tranh vì mục tiêu chính trị (đoàn kết quốc tế), không chỉ đòi quyền lợi kinh tế; đánh dấu bước tiến mới – giai cấp công nhân bước đầu đi vào đấu tranh có tổ chức và có mục đích rõ ràng.
Bảng so sánh nhanh ba lực lượng
| Lực lượng | Hoạt động tiêu biểu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tư sản dân tộc | Chấn hưng nội hóa (1919); chống độc quyền cảng Sài Gòn, xuất cảng lúa gạo (1923); Đảng Lập hiến | Đòi quyền lợi kinh tế, dễ thỏa hiệp với thực dân |
| Tiểu tư sản trí thức | Lập tổ chức chính trị, báo chí, nhà xuất bản; đòi thả Phan Bội Châu; để tang Phan Châu Trinh | Nhiệt thành yêu nước nhưng phân tán, thiếu đường lối |
| Công nhân | Công hội (1920); đòi nghỉ Chủ nhật có lương (1922); bãi công Ba Son (1925) | Từ tự phát tiến dần đến tự giác, có tổ chức |
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ mốc: 19 – 20 – 22 – 23 – 24 – 25. Chấn hưng nội hóa (19), Công hội (20), nghỉ Chủ nhật (22), Đảng Lập hiến và chống độc quyền (23), bãi công nhiều nơi (24), Ba Son (25).
- Nhầm giai cấp: Đảng Lập hiến là của tư sản, còn Hội Phục Việt, Việt Nam nghĩa đoàn thuộc tiểu tư sản trí thức.
- Nhầm thời điểm: bài này nói về giai đoạn sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, không phải thứ hai.
- Nhầm ý nghĩa Ba Son: không phải “cuộc bãi công đầu tiên” của công nhân Việt Nam, mà là bước tiến mới vì có tổ chức và mục tiêu chính trị rõ ràng.
Trắc nghiệm vận dụng có giải thích
Câu 1. Thái độ chính trị của giai cấp tư sản dân tộc Việt Nam trong những năm 1919 – 1925 là gì?
A. Kiên quyết đấu tranh vũ trang chống Pháp. B. Đấu tranh vì lợi ích của dân tộc, sẵn sàng liên minh với công nhân. C. Đấu tranh vì lợi ích giai cấp mình, dễ thỏa hiệp với thực dân. D. Đứng ngoài, không tham gia phong trào.
Đáp án: C. Yêu sách của tư sản xoay quanh quyền lợi kinh tế, nên khi bị đàn áp hoặc được nhượng bộ nhỏ thì họ thỏa hiệp. A sai vì họ chủ trương cải lương; B sai vì không có tính triệt để; D sai vì họ có phát động chấn hưng nội hóa và chống độc quyền.
Câu 2. Tổ chức chính trị nào do giai cấp tư sản dân tộc Nam Kì thành lập năm 1923?
A. Hội Phục Việt. B. Đảng Lập hiến. C. Việt Nam nghĩa đoàn. D. Công hội.
Đáp án: B. Đảng Lập hiến do Bùi Quang Chiêu đứng đầu. Hội Phục Việt và Việt Nam nghĩa đoàn thuộc tiểu tư sản trí thức; Công hội là tổ chức của công nhân.
Câu 3. Ai là người tổ chức Công hội (bí mật) của công nhân Sài Gòn – Chợ Lớn năm 1920?
A. Bùi Quang Chiêu. B. Phan Châu Trinh. C. Tôn Đức Thắng. D. Nguyễn An Ninh.
Đáp án: C. Tôn Đức Thắng làm việc ở xưởng Ba Son, là người tổ chức Công hội. Bùi Quang Chiêu gắn với Đảng Lập hiến, Phan Châu Trinh là nhà yêu nước đầu thế kỷ XX.
Câu 4. Cuộc bãi công của công nhân Ba Son (8/1925) có ý nghĩa gì?
A. Là cuộc bãi công đầu tiên của công nhân Việt Nam. B. Đánh dấu công nhân đấu tranh có tổ chức, có mục đích chính trị rõ ràng. C. Buộc Pháp phải trao trả độc lập. D. Chỉ nhằm đòi tăng lương.
Đáp án: B. Công nhân ngăn tàu chở lính Pháp sang đàn áp phong trào ở Trung Quốc nên mục tiêu mang tính chính trị. A sai vì trước đó đã có các cuộc đấu tranh (1922, 1924); C phóng đại; D sai mục tiêu.
Câu 5. Sự kiện nào đánh dấu một giai đoạn mới của phong trào cách mạng thế giới vào tháng 3/1919?
A. Thành lập Quốc tế Cộng sản. B. Thành lập Đảng Cộng sản Pháp. C. Thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc. D. Thành lập Quốc tế thứ hai.
Đáp án: A. B diễn ra cuối năm 1920, C năm 1921, D năm 1889.
Bài luyện tập tự luận
- Vì sao tư sản dân tộc không thể lãnh đạo cách mạng Việt Nam?
Gợi ý: yêu sách chủ yếu mang tính kinh tế, thiếu triệt để; dễ thỏa hiệp với thực dân; lực lượng yếu, bị tư bản Pháp chèn ép nên thiếu năng lực tập hợp quần chúng. - Nêu hai điểm khác nhau giữa phong trào của tiểu tư sản trí thức và công nhân giai đoạn 1919 – 1925.
Gợi ý: tiểu tư sản hoạt động chủ yếu bằng báo chí, tổ chức chính trị, diễn thuyết và còn phân tán; công nhân dùng bãi công, từng bước có tổ chức (Công hội) và có mục tiêu chính trị (Ba Son). - Sự kiện nào ở nước ngoài tạo thuận lợi cho việc truyền bá chủ nghĩa Mác – Lê-nin vào Việt Nam?
Gợi ý: Quốc tế Cộng sản (3/1919), Đảng Cộng sản Pháp (1920), Đảng Cộng sản Trung Quốc (1921).
Học tiếp theo trình tự
Sau bài này, em chuyển sang phần hoạt động của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc để thấy con đường chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời của Đảng:
- Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 16: Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài 1919 – 1925
- Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 17: Cách mạng Việt Nam trước khi Đảng Cộng sản ra đời
- 35 câu trắc nghiệm Lịch sử 9 Bài 15 có đáp án
- Giải Lịch sử 9 Bài 15
- Vở bài tập Lịch sử 9 Bài 15
- SBT Lịch sử 9 Bài 15
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 14: Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bài 15 Lịch sử 9 nói về nội dung chính nào?
Bài gồm ba nội dung: ảnh hưởng của Cách mạng tháng Mười Nga và phong trào cách mạng thế giới; phong trào dân tộc dân chủ công khai của tư sản dân tộc và tiểu tư sản trí thức; phong trào công nhân giai đoạn 1919 – 1925.
Vì sao giai cấp tư sản dân tộc không lãnh đạo được cách mạng Việt Nam?
Vì yêu sách chủ yếu là quyền lợi kinh tế của giai cấp mình, thiếu triệt để, dễ thỏa hiệp với thực dân và lực lượng còn yếu.
Cuộc bãi công Ba Son có ý nghĩa gì?
Cuộc bãi công tháng 8/1925 đánh dấu bước tiến mới của phong trào công nhân: đấu tranh có tổ chức và có mục đích chính trị rõ ràng, thể hiện tinh thần đoàn kết quốc tế.
Đảng Lập hiến thành lập năm nào và do ai đứng đầu?
Đảng Lập hiến được thành lập năm 1923 ở Nam Kì, do Bùi Quang Chiêu đứng đầu, đại diện cho một bộ phận tư sản và địa chủ có xu hướng cải lương.