Trả lời nhanh
VBT Lịch sử 9 Bài 2 có 8 bài tập. Các đáp án chính: bài 2 chọn D (Goóc-ba-chốp), bài 3 chọn ý «khắc phục sai lầm, đưa đất nước thoát khủng hoảng và xây dựng chủ nghĩa xã hội đúng bản chất nhân văn», bài 5 điền ngày thành lập SNG là 21-12-1991, bài 7 chọn B (cuối năm 1989). Phần dưới giải thích vì sao đúng và vì sao các phương án khác sai.
Bức tranh chung của bài: nhớ gì trước khi làm VBT?
Bài 2 xoay quanh một câu hỏi lớn: vì sao hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ trong khoảng 1989–1991? Em nên nhớ theo chuỗi nguyên nhân – diễn biến – kết quả thay vì học từng mốc rời rạc.
- Nguyên nhân sâu xa: mô hình kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp kéo dài; đời sống khó khăn, thiếu dân chủ; cải tổ không có chuẩn bị tốt.
- Diễn biến: cải tổ ở Liên Xô từ năm 1985, khủng hoảng chính trị lan rộng, Đông Âu sụp đổ cuối năm 1989, Liên Xô tan rã cuối năm 1991.
- Hậu quả: chủ nghĩa xã hội mất hệ thống thế giới, trật tự hai cực Ianta chấm dứt.
Trục thời gian dưới đây giúp em nhìn nhanh các mốc cần thuộc (khoảng cách chỉ mang tính minh hoạ, không theo đúng tỉ lệ năm).
Bài tập 1 (trang 9): Khó khăn của Liên Xô đầu những năm 80
Đề yêu cầu nêu cụ thể khó khăn về kinh tế và xã hội. Em nên chia thành hai nhóm rõ ràng khi trình bày.
Về kinh tế:
- Tốc độ tăng trưởng kinh tế giảm dần qua các thập niên, nền kinh tế đứng trước nguy cơ trì trệ.
- Công nghiệp và nông nghiệp đều sản xuất kém hiệu quả, không theo kịp nhu cầu.
- Lương thực, thực phẩm và hàng tiêu dùng thiếu hụt, người dân phải xếp hàng mua sắm.
Về xã hội – chính trị:
- Mức sống của nhân dân đi xuống.
- Pháp chế bị vi phạm, thiếu dân chủ; bệnh quan liêu, tham nhũng ngày càng nặng.
Lưu ý: nếu VBT không cho sẵn số liệu thì em không cần ghi phần trăm tăng trưởng cụ thể; ghi sai số còn mất điểm hơn so với nêu đúng xu hướng «giảm liên tục».
Bài tập 2 (trang 9): Ai đề ra đường lối cải tổ?
Đáp án: D. Goóc-ba-chốp. Tháng 3-1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và đề ra đường lối cải tổ.
| Phương án | Vì sao loại? |
|---|---|
| A. Xta-lin | Lãnh đạo Liên Xô từ những năm 20 đến năm 1953; gắn với xây dựng chủ nghĩa xã hội và chiến tranh chống phát xít. |
| B. Khơ-rút-xốp | Lãnh đạo sau Xta-lin, gắn với các cải cách thập niên 50–60. |
| C. Brê-giơ-nhép | Lãnh đạo giai đoạn 1964–1982, thời kỳ kinh tế dần trì trệ – tức là bối cảnh dẫn tới cải tổ chứ không phải người cải tổ. |
| E. En-xin | Tổng thống Nga; nổi lên mạnh vào năm 1991, tham gia giải tán Liên bang. |
| G. Pu-tin | Lãnh đạo nước Nga sau này, không liên quan tới thời kỳ Liên Xô. |
Mẹo nhớ: «1985 – Goóc-ba-chốp – cải tổ» đi thành một cụm.
Bài tập 3 (trang 9): Mục đích của công cuộc cải tổ
Đáp án đúng là ý thứ hai: khắc phục những sai lầm, đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng và xây dựng chủ nghĩa xã hội đúng với bản chất và ý nghĩa nhân văn của nó.
Vì sao chỉ chọn ý này? Các ý còn lại chỉ nêu một phần mục tiêu (chỉ nói về kinh tế, hoặc nói chung chung như «tiến nhanh lên chủ nghĩa xã hội»). Cải tổ không chỉ là chuyện kinh tế mà còn là sửa sai về chính trị – xã hội, đưa chủ nghĩa xã hội trở về đúng bản chất. Khi trong đề có một ý nêu cả «sửa sai» lẫn «xây dựng đúng bản chất», đó thường là ý đầy đủ nhất.
Bài tập 4 (trang 10): Cải tổ có đạt kết quả mong muốn không?
Trả lời: Không. Cải tổ không đưa Liên Xô thoát khủng hoảng mà còn làm khủng hoảng sâu hơn, cuối cùng dẫn tới sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô.
Giải thích bằng các nguyên nhân:
- Không xử lí đúng mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị; làm chính trị quá nhanh trong khi kinh tế chưa khởi sắc.
- Lập trường, tư tưởng dao động, dẫn đến mất phương hướng chính trị; các thế lực đối lập, li khai có điều kiện hoạt động.
- Thiếu sự chuẩn bị đầy đủ, thiếu đường lối chiến lược toàn diện và nhất quán.
Diễn biến cuối cùng: cuộc đảo chính tháng 8-1991 thất bại, các nước cộng hoà lần lượt tách ra, Liên bang Xô viết chấm dứt tồn tại vào ngày 25-12-1991 khi Goóc-ba-chốp từ chức.
Bài tập 5 (trang 10): Lược đồ SNG và ngày thành lập
Đề yêu cầu tô hoặc ghi tên các nước thuộc Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) trên lược đồ và điền ngày thành lập.
Ngày thành lập SNG: 21-12-1991 (tại A-ma Ta, khi 11 nước cộng hoà ký văn kiện thành lập).
Mười một nước ban đầu gồm:
- Nga, U-crai-na, Bê-la-rút, Mông-đô-va;
- Ác-mê-ni-a, A-déc-bai-gian;
- Ca-dắc-xtan, U-dơ-bê-ki-xtan, Tuốc-mê-ni-xtan, Tát-gi-ki-xtan, Cư-rơ-gư-xtan.
Em chú ý ba nước Ban-tích (Ếch-xtô-ni-a, Lát-vi-a, Lít-va) không tham gia SNG ngay từ đầu; Gru-di-a gia nhập muộn hơn. Đây là chỗ học sinh hay tô thừa nước khi điền lược đồ.
Bài tập 6 (trang 11): Biểu hiện khủng hoảng ở Đông Âu đầu những năm 80
Em trình bày theo hai mặt:
- Kinh tế: công nghiệp, nông nghiệp suy giảm; thương nghiệp sa sút; nợ nước ngoài tăng nhanh.
- Xã hội – chính trị: đời sống nhân dân khó khăn; các cuộc biểu tình, đình công nổ ra ở nhiều nơi, đòi thay đổi.
Điểm chung với Liên Xô: cùng áp dụng mô hình kinh tế tập trung, bao cấp nên cùng gặp tình trạng trì trệ và thiếu dân chủ. Thêm vào đó, các lực lượng chống đối trong nước được phương Tây ủng hộ, làm khủng hoảng trầm trọng hơn.
Bài tập 7 (trang 11): Mốc sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu
Đáp án: B. Cuối năm 1989.
Vì sao không chọn các phương án khác? Đầu năm 1989, tình hình mới căng thẳng, chưa có chính quyền nào sụp đổ hàng loạt. Năm 1990 là năm hệ quả tiếp diễn (ví dụ nước Đức thống nhất ngày 3-10-1990). Còn «cuối năm 1998» hoàn toàn không phù hợp vì khi đó Đông Âu đã đi theo con đường khác nhiều năm rồi.
Chi tiết giúp nhớ: bức tường Béc-lin bị phá bỏ ngày 9-11-1989, là biểu tượng của những biến động dây chuyền cuối năm ấy ở Ba Lan, Hung-ga-ri, Tiệp Khắc, Bun-ga-ri, Ru-ma-ni và Đông Đức.
Bài tập 8 (trang 11): Hậu quả của sự sụp đổ
Em nêu hậu quả theo ba tầng:
- Đối với chủ nghĩa xã hội: hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới không còn; phong trào cộng sản và công nhân quốc tế mất chỗ dựa vững chắc.
- Đối với tương quan lực lượng thế giới: chủ nghĩa tư bản chiếm ưu thế; Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) giải thể năm 1991 và Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va chấm dứt hoạt động.
- Đối với trật tự thế giới: trật tự hai cực Ianta tan rã, thế giới chuyển sang trật tự mới đang hình thành.
Cần nhớ: sụp đổ ở đây là sụp đổ của một mô hình chủ nghĩa xã hội còn nhiều sai lầm. Các nước kiên trì đổi mới như Việt Nam, Trung Quốc vẫn giữ vững con đường xã hội chủ nghĩa. Đây là ý nên có khi viết phần liên hệ.
Lỗi sai thường gặp khi làm VBT bài 2
- Nhầm 21-12-1991 (thành lập SNG) với 25-12-1991 (Liên Xô chính thức chấm dứt tồn tại).
- Nhầm người cải tổ: chọn Brê-giơ-nhép hoặc En-xin thay vì Goóc-ba-chốp.
- Viết «Liên Xô sụp đổ năm 1989» – sai, 1989 là mốc của Đông Âu.
- Trả lời bài 4 chỉ kết luận mà không nêu nguyên nhân, dễ mất nửa số điểm.
Luyện tập thêm
Câu 1. Nêu hai biểu hiện cho thấy cải tổ ở Liên Xô làm khủng hoảng thêm trầm trọng.
Gợi ý đáp án: kinh tế tiếp tục suy giảm, hàng hoá khan hiếm; chính trị – xã hội rối loạn, các phong trào li khai nổ ra ở nhiều nước cộng hoà, đỉnh điểm là cuộc đảo chính tháng 8-1991.
Câu 2. Điền chỗ trống: «Ngày … tháng 12 năm 1991, … nước cộng hoà ký thành lập … ».
Đáp án: 21; 11; Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG).
Câu 3. Vì sao nói năm 1991 đánh dấu sự kết thúc của trật tự hai cực Ianta?
Đáp án: Liên Xô – một trong hai siêu cường đứng đầu mỗi cực – tan rã, hệ thống xã hội chủ nghĩa không còn, nên thế giới không còn hai phe đối đầu như trước.
Tài liệu học cùng bài này
- Giải Lịch sử 9 Bài 2 (sách giáo khoa)
- Giải SBT Lịch sử 9 Bài 2
- Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 2
- 35 câu trắc nghiệm Lịch sử 9 Bài 2
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đề ra đường lối cải tổ ở Liên Xô?
Đó là M. Goóc-ba-chốp, được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô tháng 3-1985 và đề ra đường lối cải tổ.
Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) thành lập ngày nào?
SNG thành lập ngày 21-12-1991 với 11 nước cộng hoà thuộc Liên Xô cũ tham gia, không có ba nước Ban-tích.
Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ vào thời điểm nào?
Vào cuối năm 1989. Các chính quyền xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu lần lượt sụp đổ, tiêu biểu là sự kiện bức tường Béc-lin bị phá bỏ ngày 9-11-1989.
Vì sao công cuộc cải tổ ở Liên Xô thất bại?
Vì không giải quyết đúng mối quan hệ giữa cải cách kinh tế và chính trị, lập trường dao động, thiếu chuẩn bị đầy đủ và thiếu đường lối chiến lược toàn diện, nhất quán.