Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 11: Trật tự thế giới mới sau 1945

Sơ đồ nhanh: bài 11 gồm mấy phần?

Muốn nhớ bài này, em hãy nhìn nó như một câu chuyện có bốn chương: chia nhau thế giới → lập tổ chức giữ hòa bình → đối đầu → hạ nhiệt. Mỗi chương tương ứng một mục trong SGK.

Mục	Nội dung cốt lõi	Từ khóa cần thuộc
I	Sự hình thành trật tự thế giới mới	Ianta, 2/1945, trật tự hai cực
II	Sự thành lập Liên hợp quốc	24/10/1945, Hội đồng Bảo an, hòa bình và an ninh
III	Chiến tranh lạnh	Đối đầu không đụng độ trực tiếp, chạy đua vũ trang, khối quân sự
IV	Thế giới sau Chiến tranh lạnh	12/1989, hòa hoãn, đa cực, lấy kinh tế làm trọng điểm

I. Sự hình thành trật tự thế giới mới

1. Bối cảnh

Đầu năm 1945, chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, phát xít Đức đang thất bại nặng nề. Các cường quốc thắng trận cần bàn ba việc: nhanh chóng đánh bại hẳn phát xít, tổ chức lại thế giới thời hậu chiến và phân chia khu vực chiếm đóng, ảnh hưởng.

2. Hội nghị Ianta (4 – 11/2/1945)

Hội nghị họp tại Ianta (Liên Xô) với nguyên thủ ba cường quốc: Liên Xô (Xta-lin), Mĩ (Ru-dơ-ven), Anh (Sớc-sin). Em chỉ cần nhớ ba nước và thời gian; tên riêng của các nhà lãnh đạo thường chỉ để mở rộng.

Các quyết định chính được chia theo khu vực:

Khu vực	Quyết định
Châu Âu	Liên Xô chiếm đóng và kiểm soát Đông Đức cùng các nước Đông Âu. Tây Đức, Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mĩ và Anh.
Châu Á	Duy trì nguyên trạng Mông Cổ; trả lại cho Liên Xô phần phía nam đảo Xa-kha-lin và các đảo liền kề; trao trả Trung Quốc những vùng bị Nhật chiếm đóng.
Bán đảo Triều Tiên	Bắc vĩ tuyến 38 do Liên Xô chiếm đóng, nam vĩ tuyến 38 do Mĩ kiểm soát.
Đông Nam Á, Nam Á	Vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.

Ngoài ra, hội nghị còn thống nhất việc tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật, đồng thời triệu tập hội nghị thành lập Liên hợp quốc.

3. Vì sao gọi là “trật tự hai cực Ianta”?

Từ những thỏa thuận trên, thế giới hình thành hai khối do hai siêu cường đứng đầu: cực Liên Xô (xã hội chủ nghĩa) và cực Mĩ (tư bản chủ nghĩa). “Hai cực” nghĩa là hai trung tâm quyền lực chi phối quan hệ quốc tế; “Ianta” là tên nơi đặt nền móng cho sự phân chia đó.

Lưu ý: Trật tự này không phải do một văn bản duy nhất quy định hết. Ianta là hội nghị quan trọng nhất, nhưng sau đó còn có các thỏa thuận khác và cả sự phát triển của tình hình thực tế.

II. Sự thành lập Liên hợp quốc

1. Quá trình ra đời

• Hội nghị Ianta quyết định triệu tập hội nghị quốc tế để lập một tổ chức bảo vệ hòa bình.
• Tháng 4/1945, đại biểu nhiều nước họp ở Xan Phran-xi-xcô (Mĩ) và thông qua Hiến chương Liên hợp quốc (ngày 26/6/1945).
• Ngày 24/10/1945, Hiến chương chính thức có hiệu lực, Liên hợp quốc ra đời với 51 nước thành viên ban đầu.

2. Mục đích và nhiệm vụ

• Duy trì hòa bình và an ninh thế giới.
• Phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc, dựa trên tôn trọng độc lập, chủ quyền và quyền tự quyết.
• Thực hiện hợp tác quốc tế về kinh tế, văn hóa, xã hội và nhân đạo.

3. Bộ máy và vai trò

Cơ quan giữ vai trò chính trong duy trì hòa bình, an ninh là Hội đồng Bảo an, gồm 5 ủy viên thường trực: Mĩ, Liên Xô (nay là Liên bang Nga), Anh, Pháp, Trung Quốc. Các nước thường trực có quyền phủ quyết, nên khi họ không đồng thuận, nghị quyết sẽ không được thông qua.

Trong hơn 70 năm tồn tại, Liên hợp quốc góp phần giải quyết nhiều tranh chấp, thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc và chống chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, đồng thời giúp các nước đang phát triển về kinh tế, giáo dục, y tế. Việt Nam gia nhập Liên hợp quốc ngày 20/9/1977.

III. Chiến tranh lạnh

1. Nguyên nhân

Trong chiến tranh, Liên Xô và Mĩ là đồng minh chống phát xít. Khi kẻ thù chung không còn, hai nước khác nhau về chế độ chính trị, mục tiêu và lợi ích nên nhanh chóng chuyển sang đối đầu. Mĩ muốn làm bá chủ thế giới và ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội.

2. Khái niệm

Chiến tranh lạnh là chính sách thù địch, đối đầu về mọi mặt (chính trị, kinh tế, quân sự, tư tưởng) của Mĩ và các nước đế quốc đối với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Chữ “lạnh” hàm ý: không có chiến tranh trực tiếp giữa hai siêu cường, nhưng quan hệ luôn căng thẳng, sát bờ vực chiến tranh.

3. Biểu hiện

• Chạy đua vũ trang, tăng ngân sách quân sự, phát triển vũ khí hạt nhân.
• Lập các khối quân sự và căn cứ quân sự bao quanh Liên Xô: Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO, 4/1949) do Mĩ đứng đầu.
• Phía Liên Xô và Đông Âu: Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV, 1/1949) và Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (5/1955).
• Mĩ can thiệp, gây ra hoặc ủng hộ các cuộc chiến tranh cục bộ ở nhiều khu vực, trong đó có đàn áp phong trào giải phóng dân tộc.

4. Hậu quả

• Thế giới luôn căng thẳng, đứng trước nguy cơ một cuộc chiến tranh thế giới mới.
• Chạy đua vũ trang làm tiêu tốn khối lượng tiền của khổng lồ, lẽ ra có thể dùng để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống.
• Nhiều cuộc xung đột khu vực kéo dài, gây đau thương cho các dân tộc.

IV. Thế giới sau Chiến tranh lạnh

1. Chấm dứt Chiến tranh lạnh

Tháng 12/1989, trong cuộc gặp không chính thức tại đảo Man-ta (Địa Trung Hải), Tổng thống Mĩ Busơ và Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Goóc-ba-chốp cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Một số tài liệu ôn tập ghi nhầm là tháng 2/1989; em cần nhớ đúng là tháng 12/1989.

Sau đó, Liên Xô tan rã (12/1991), các nước Đông Âu thay đổi chế độ, Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va và SEV giải thể. Trật tự hai cực Ianta sụp đổ.

2. Các xu thế chính của thế giới

• Hòa hoãn, hòa dịu trong quan hệ quốc tế; đối thoại thay cho đối đầu.
• Thế giới tiến tới xác lập trật tự mới theo hướng đa cực, nhiều trung tâm (Mĩ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Nga, Trung Quốc…).
• Các nước điều chỉnh chiến lược phát triển, lấy kinh tế làm trọng điểm vì sức mạnh tổng hợp của quốc gia chủ yếu dựa vào kinh tế, khoa học – công nghệ.
• Hòa bình thế giới được củng cố nhưng nhiều khu vực vẫn xảy ra xung đột quân sự hoặc nội chiến.

Xu thế chung hiện nay: hòa bình, ổn định và hợp tác để phát triển kinh tế. Điều này vừa là thời cơ vừa là thách thức, nhất là với các nước đang phát triển như Việt Nam.

Mẹo nhớ nhanh

• Ianta = 3 nước, 3 chữ I-A-N: nhớ thứ tự “Liên Xô – Mĩ – Anh”, tháng 2/1945.
• Hai khối – hai tổ chức: Mĩ: NATO (1949); Liên Xô: SEV (1949) rồi Vác-sa-va (1955).
• Hai mốc “12”: 12/1989 (Man-ta, chấm dứt Chiến tranh lạnh) và 12/1991 (Liên Xô tan rã).
• Vĩ tuyến 38: bắc – Liên Xô, nam – Mĩ (cùng chữ “B” – “B”: bắc ứng với phía Xô-viết gần biên giới).

Những lỗi sai thường gặp

• Nhầm Chiến tranh lạnh với chiến tranh thế giới thứ ba: hai siêu cường không giao chiến trực tiếp.
• Nhầm ngày ký Hiến chương (26/6/1945) với ngày Liên hợp quốc chính thức thành lập (24/10/1945).
• Cho rằng Liên hợp quốc do Hội nghị Ianta “thành lập” ngay; thực tế Ianta chỉ quyết định triệu tập hội nghị lập tổ chức này.
• Ghi nhầm tháng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh là tháng 2 thay vì tháng 12/1989.
• Viết “trật tự đa cực đã hoàn toàn hình thành” – đúng hơn là đang trong quá trình hình thành.

10 câu trắc nghiệm có giải thích

Câu 1. Hội nghị Ianta (2/1945) có sự tham gia của nguyên thủ các nước nào?
A. Liên Xô, Mĩ, Pháp   B. Liên Xô, Mĩ, Anh   C. Mĩ, Anh, Pháp   D. Liên Xô, Anh, Trung Quốc
Đáp án: B. Ba cường quốc đứng đầu phe Đồng minh là Liên Xô, Mĩ và Anh. Pháp và Trung Quốc không dự hội nghị này.

Câu 2. Theo quyết định của Ianta, Đông Đức và Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của nước nào?
A. Mĩ   B. Anh   C. Liên Xô   D. Pháp
Đáp án: C. Liên Xô chiếm đóng, kiểm soát khu vực này; Tây Âu thuộc Mĩ, Anh.

Câu 3. Bán đảo Triều Tiên bị chia cắt tại vĩ tuyến nào và do ai kiểm soát?
A. Vĩ tuyến 17, Mĩ – Liên Xô   B. Vĩ tuyến 38, bắc Liên Xô – nam Mĩ   C. Vĩ tuyến 38, bắc Mĩ – nam Liên Xô   D. Vĩ tuyến 17, Anh – Mĩ
Đáp án: B. Vĩ tuyến 17 là giới tuyến tạm thời ở Việt Nam (1954), không phải Triều Tiên; phương án C đảo ngược các bên.

Câu 4. Liên hợp quốc chính thức ra đời vào ngày nào?
A. 4/2/1945   B. 26/6/1945   C. 24/10/1945   D. 2/9/1945
Đáp án: C. A là ngày khai mạc Ianta; B là ngày thông qua Hiến chương; D là ngày Quốc khánh Việt Nam.

Câu 5. Cơ quan nào của Liên hợp quốc giữ vai trò chính trong duy trì hòa bình và an ninh thế giới?
A. Đại hội đồng   B. Hội đồng Bảo an   C. Ban Thư ký   D. Tòa án Quốc tế
Đáp án: B. Hội đồng Bảo an có 5 ủy viên thường trực với quyền phủ quyết và có thẩm quyền chính về hòa bình, an ninh.

Câu 6. Đặc điểm nổi bật nhất của “Chiến tranh lạnh” là gì?
A. Mĩ và Liên Xô giao chiến trực tiếp   B. Hai phe đối đầu căng thẳng nhưng không xảy ra chiến tranh trực tiếp giữa hai siêu cường   C. Hai nước hợp tác chặt chẽ   D. Chỉ đối đầu về văn hóa
Đáp án: B. “Lạnh” nghĩa là không nổ súng trực tiếp giữa hai siêu cường dù đối đầu về mọi mặt.

Câu 7. Tổ chức quân sự nào do Mĩ cầm đầu, thành lập năm 1949?
A. Vác-sa-va   B. SEV   C. NATO   D. ASEAN
Đáp án: C. Vác-sa-va (1955) thuộc phía Liên Xô, SEV là tổ chức kinh tế, ASEAN thành lập 1967 ở Đông Nam Á.

Câu 8. Việt Nam trở thành thành viên Liên hợp quốc vào năm nào?
A. 1975   B. 1977   C. 1986   D. 1995
Đáp án: B. Ngày 20/9/1977; năm 1995 là năm Việt Nam gia nhập ASEAN.

Câu 9. Cuộc gặp Goóc-ba-chốp – Busơ tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh diễn ra ở đâu, khi nào?
A. Ianta, 2/1945   B. Man-ta, 12/1989   C. Béc-lin, 11/1989   D. Pốt-xđam, 8/1945
Đáp án: B. Bức tường Béc-lin sụp đổ tháng 11/1989 là sự kiện khác, trước cuộc gặp Man-ta.

Câu 10. Xu thế nào KHÔNG phải là xu thế của thế giới sau Chiến tranh lạnh?
A. Hòa hoãn trong quan hệ quốc tế   B. Tiến tới trật tự đa cực   C. Các nước lấy kinh tế làm trọng điểm   D. Hai phe quân sự đối đầu trên phạm vi toàn cầu
Đáp án: D. Đây là đặc trưng của thời kỳ Chiến tranh lạnh, không còn là xu thế chính sau năm 1989.

Bài luyện tập tự luận

1. Em hãy nêu ba quyết định quan trọng của Hội nghị Ianta liên quan đến châu Âu và châu Á.
   Gợi ý: Liên Xô kiểm soát Đông Âu – Đông Đức, Mĩ và Anh ảnh hưởng ở Tây Âu – Tây Đức; chia cắt Triều Tiên ở vĩ tuyến 38; trả lại cho Liên Xô nam đảo Xa-kha-lin và trao trả Trung Quốc các vùng bị Nhật chiếm.
2. Vì sao nói Liên hợp quốc là một tổ chức có ý nghĩa với hòa bình thế giới?
   Gợi ý: Có mục tiêu giữ gìn hòa bình, an ninh; là diễn đàn để các nước đối thoại; hỗ trợ xóa bỏ chủ nghĩa thực dân, giúp các nước phát triển kinh tế – xã hội.
3. Chiến tranh lạnh gây ra hậu quả gì? Theo em, vì sao các nước sau năm 1989 lại lấy kinh tế làm trọng điểm?
   Gợi ý: Hậu quả: căng thẳng, nguy cơ chiến tranh, tốn kém vì chạy đua vũ trang. Sau 1989, quan hệ hòa dịu hơn, sức mạnh quốc gia dựa vào kinh tế, khoa học – công nghệ nên các nước tập trung phát triển để không bị tụt hậu.

Tài liệu học cùng bài này

• 49 câu trắc nghiệm Lịch sử 9 Bài 11 có đáp án
• Giải Lịch sử 9 Bài 11
• Giải vở bài tập Lịch sử 9 Bài 11
• Giải SBT Lịch sử 9 Bài 11

Câu hỏi thường gặp

Hội nghị Ianta diễn ra khi nào và có ý nghĩa gì?

Hội nghị diễn ra từ 4 đến 11/2/1945 với nguyên thủ ba nước Liên Xô, Mĩ, Anh. Hội nghị phân chia khu vực chiếm đóng và phạm vi ảnh hưởng, đặt nền móng cho trật tự hai cực Ianta sau chiến tranh.

Liên hợp quốc thành lập ngày nào, nhằm mục đích gì?

Liên hợp quốc chính thức ra đời ngày 24/10/1945 khi Hiến chương có hiệu lực. Mục đích chính là duy trì hòa bình, an ninh thế giới, phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc và hợp tác quốc tế về kinh tế, văn hóa, xã hội, nhân đạo.

Chiến tranh lạnh là gì và chấm dứt khi nào?

Đó là chính sách đối đầu về mọi mặt của Mĩ và các nước đế quốc với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, nhưng không có chiến tranh trực tiếp giữa hai siêu cường. Tháng 12/1989, tại đảo Man-ta, lãnh đạo Mĩ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.

Thế giới sau Chiến tranh lạnh có những xu thế nào?

Có bốn xu thế chính: hòa hoãn trong quan hệ quốc tế, tiến tới trật tự thế giới đa cực, các nước lấy kinh tế làm trọng điểm và vẫn còn xung đột ở một số khu vực. Xu thế chung là hòa bình, ổn định, hợp tác để phát triển.

Bài học liên quan

• 22 câu trắc nghiệm Lịch sử 9 Bài 8: Nước Mĩ có đáp án và giải thích
• 20 câu trắc nghiệm Lịch sử 9 Bài 9: Nhật Bản có đáp án, giải chi tiết
• Lý thuyết Lịch sử 9 Kết nối tri thức: mục lục 22 bài