Trả lời nhanh
Để viết báo cáo về hình thức biểu diễn sử thi của người Ê-đê, em chọn đối tượng là nghệ thuật kể khan (khan là tên gọi sử thi trong tiếng Ê-đê). Báo cáo gồm: đặt vấn đề, thực trạng kể khan hiện nay, nguyên nhân, đề xuất bảo tồn và kết luận. Em cần có số liệu hoặc nguồn tư liệu rõ ràng, giọng văn khách quan.
1. Hiểu đúng đề bài
Đề yêu cầu một báo cáo nghiên cứu, không phải bài văn cảm nhận. Vì vậy bài viết phải có vấn đề nghiên cứu, cách thu thập thông tin, kết quả và kiến nghị.
Phạm vi của đề là hình thức biểu diễn sử thi (người ta kể, hát, diễn như thế nào, ở đâu, vào dịp nào) và hiện nay (còn hay mất, thay đổi ra sao). Em không cần tóm tắt cốt truyện Đăm Săn quá dài.
2. Kiến thức nền cần nắm
- Người Ê-đê sống chủ yếu ở Tây Nguyên, tập trung ở tỉnh Đắk Lắk. Sử thi của họ gọi là khan; Đăm Săn là một khan nổi tiếng.
- Người kể khan thường được gọi là pô khan (nghệ nhân kể khan).
- Kể khan thường diễn ra trong nhà dài, vào ban đêm, bên bếp lửa, trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, mừng nhà mới, mừng lúa mới… Người nghe quây quần, có thể uống rượu cần, thỉnh thoảng hưởng ứng bằng tiếng đệm.
- Cách thể hiện thiên về lời kể có vần, nhịp, lúc như nói, lúc như ngâm; nghệ nhân thuộc lòng và có thể kể nhiều đêm liền.
- Kể khan gắn với không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, một di sản được UNESCO ghi danh.
Lưu ý: nếu không chắc một chi tiết (số nghệ nhân, năm sưu tầm, tên người cụ thể), em đừng ghi. Báo cáo sai số liệu còn tệ hơn báo cáo thiếu số liệu.
3. Dàn ý báo cáo gợi ý
- Tiêu đề, người thực hiện, thời gian: nêu rõ đề tài, lớp, nhóm, thời điểm nghiên cứu.
- Đặt vấn đề: vì sao chọn đề tài, mục đích, đối tượng, phạm vi.
- Phương pháp: đọc tư liệu, phỏng vấn người lớn tuổi hoặc cán bộ văn hoá, xem video, khảo sát bằng phiếu hỏi.
- Kết quả nghiên cứu:
- Hình thức kể khan truyền thống (không gian, thời điểm, cách kể, người nghe).
- Thực trạng hiện nay: số người kể giỏi, tần suất kể, sự thay đổi về môi trường diễn xướng.
- Nguyên nhân: đời sống thay đổi, nhà dài ít dần, giới trẻ ít quan tâm, nghệ nhân lớn tuổi; mặt tích cực: sưu tầm, ghi âm, dạy trong nhà trường, biểu diễn ở lễ hội.
- Đề xuất: bảo tồn và phát huy.
- Kết luận: khẳng định giá trị và nêu hướng nghiên cứu tiếp.
4. Bài báo cáo mẫu (rút gọn)
Các con số dưới đây là ví dụ tự đặt để minh hoạ cách trình bày. Khi làm bài thật, em phải thay bằng số liệu em tự khảo sát hoặc dẫn nguồn.
Báo cáo: Hình thức biểu diễn sử thi trong đời sống người Ê-đê hiện nay
1. Đặt vấn đề. Sử thi Tây Nguyên là kho tàng văn học dân gian đặc sắc. Khác với văn bản in, sử thi của người Ê-đê “sống” trong lời kể của nghệ nhân. Nhóm chúng tôi tìm hiểu hình thức kể khan hiện nay để biết di sản này còn được thực hành ra sao.
2. Phương pháp. Chúng tôi đọc tài liệu giới thiệu về sử thi Ê-đê, xem băng ghi hình một buổi kể khan và khảo sát 30 bạn học sinh (số liệu ví dụ) về mức độ quen thuộc với khan.
3. Kết quả. Truyền thống, khan được kể trong nhà dài vào đêm lễ hội, người nghe ngồi quanh bếp lửa, nghệ nhân kể bằng giọng nhịp nhàng, cuốn hút. Hiện nay, phần lớn buổi kể khan chuyển sang sân khấu lễ hội, cuộc thi, buổi sưu tầm ghi âm. Trong 30 bạn được hỏi, chỉ 6 bạn từng nghe kể khan trực tiếp (ví dụ), còn lại biết qua bài học hoặc video.
4. Nguyên nhân. Nhà dài truyền thống ít dần, sinh hoạt đêm bên bếp lửa thưa đi, nghệ nhân cao tuổi, người trẻ ít kiên nhẫn học thuộc những đoạn kể dài. Tuy vậy, việc sưu tầm, dịch, xuất bản và đưa Đăm Săn vào chương trình học đã giúp khan đến với nhiều người hơn.
5. Đề xuất. (1) Ghi âm, ghi hình các nghệ nhân còn kể được. (2) Tổ chức lớp truyền dạy kể khan cho thanh thiếu niên. (3) Đưa buổi kể khan vào hoạt động ngoại khoá, lễ hội địa phương. (4) Giữ không gian văn hoá cồng chiêng và nhà dài làm môi trường diễn xướng.
6. Kết luận. Kể khan vẫn còn sức sống nhưng cần được bảo tồn ngay trong cộng đồng, không chỉ trên sân khấu hay trong sách vở.
5. Lỗi thường gặp
- Viết thành bài cảm nhận, kể lại cuộc chiến của Đăm Săn mà không bàn đến hình thức biểu diễn.
- Bịa số liệu, tên nghệ nhân hoặc năm tháng không có nguồn.
- Thiếu mục nguyên nhân hoặc đề xuất nên báo cáo chỉ dừng ở miêu tả.
- Dùng lời văn quá biểu cảm; báo cáo cần ngắn gọn, rõ ràng, khách quan.
- Nhầm “sử thi” với “truyện cổ tích” hoặc gọi người Ê-đê bằng cách gọi không phù hợp.
6. Bài luyện tập
- Viết mục “Đặt vấn đề” trong 4–5 câu cho đề tài trên. Gợi ý: nêu lý do (di sản truyền miệng dễ mai một), mục đích (tìm hiểu thực trạng), phạm vi (người Ê-đê, hiện nay).
- Lập phiếu khảo sát 4 câu hỏi cho bạn bè. Gợi ý: “Bạn đã từng nghe kể khan chưa?”, “Nghe ở đâu?”, “Bạn có hiểu nội dung không?”, “Bạn có muốn học không?”.
- Viết 3 đề xuất bảo tồn, mỗi đề xuất gắn với một đối tượng (nghệ nhân, học sinh, chính quyền địa phương).
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo nghiên cứu về sử thi khác bài phân tích sử thi Đăm Săn thế nào?
Bài phân tích tập trung vào nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Báo cáo nghiên cứu nêu vấn đề, phương pháp, kết quả, nguyên nhân và kiến nghị, ở đây là thực trạng biểu diễn (kể khan) hiện nay.
Kể khan là gì?
Kể khan là hình thức nghệ nhân người Ê-đê kể, ngâm sử thi (khan) cho cộng đồng nghe, thường vào đêm lễ hội hoặc sự kiện quan trọng của buôn làng.
Có bắt buộc phải khảo sát thực tế không?
Không bắt buộc nếu thầy cô cho phép dùng tài liệu, nhưng có phỏng vấn hoặc phiếu khảo sát nhỏ sẽ làm báo cáo thuyết phục hơn. Số liệu phải là số em thực sự thu thập.
Báo cáo nên dài bao nhiêu?
Với học sinh lớp 10, khoảng 2–3 trang giấy hoặc 700–1000 chữ là phù hợp, có đủ bố cục đặt vấn đề, kết quả, đề xuất và kết luận.