Trả lời nhanh
Lai phân tích là phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định kiểu gen với cá thể mang tính trạng lặn. Vì vậy phương án nói “lai giữa cá thể lặn với cá thể lặn” là sai: hai cơ thể lặn đều có kiểu gen đồng hợp lặn nên đời con luôn lặn, không cho biết gì về kiểu gen cần kiểm tra.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi thường gặp có dạng: “Lai phân tích là phép lai giữa cá thể mang tính trạng… với cá thể mang tính trạng…”. Chỗ trống thứ nhất phải điền trội, chỗ trống thứ hai phải điền lặn.
Nếu phương án A trong đề ghi “cá thể mang tính trạng lặn với cá thể mang tính trạng lặn” thì đó là phương án sai. Đáp án đúng là phương án nêu: cá thể mang tính trạng trội (cần xác định kiểu gen) lai với cá thể mang tính trạng lặn.
Vì sao phải lai với cá thể lặn?
Cơ thể mang tính trạng trội có thể là đồng hợp (AA) hoặc dị hợp (Aa), nhìn bề ngoài không phân biệt được. Cơ thể mang tính trạng lặn chắc chắn có kiểu gen đồng hợp lặn (aa), chỉ tạo một loại giao tử là a.
Giao tử a không “che” bất kỳ alen nào của bên kia. Nhờ đó kiểu hình đời con phản ánh trực tiếp các loại giao tử của cơ thể cần kiểm tra.
Sơ đồ lai và cách kết luận
| Kiểu gen cần kiểm tra | Sơ đồ lai | Kết quả đời con |
|---|---|---|
| Đồng hợp trội AA | AA × aa → Aa | 100% kiểu hình trội |
| Dị hợp Aa | Aa × aa → 1 Aa : 1 aa | 1 trội : 1 lặn |
- Đời con đồng tính (toàn trội) → cá thể kiểm tra thuần chủng (AA).
- Đời con phân tính 1 : 1 → cá thể kiểm tra không thuần chủng (Aa).
Loại trừ các cách hiểu sai
- Lặn × lặn: aa × aa → 100% aa. Kết quả luôn giống nhau nên không dùng để kiểm tra kiểu gen. Đây là lỗi hay bị đánh lừa nhất.
- Trội × trội: đây là phép lai thông thường, không phải lai phân tích. Kết quả có thể ra tỉ lệ 3 : 1 hoặc 100% trội, khó suy ngược về kiểu gen.
- Lai giữa hai cá thể dị hợp (Aa × Aa): thuộc lai một cặp tính trạng của Menđen, cho tỉ lệ 3 trội : 1 lặn, không phải lai phân tích.
Mở rộng: lai phân tích hai cặp gen
Với hai cặp tính trạng phân li độc lập, cơ thể AaBb lai phân tích với aabb sẽ cho 4 kiểu hình tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1. Còn AABB × aabb chỉ cho một kiểu hình (100% AaBb). Số loại kiểu hình ở đời con càng nhiều thì cơ thể kiểm tra càng dị hợp nhiều cặp gen.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Phân tích = hỏi dò”. Muốn dò kiểu gen của cá thể trội, ta cho nó gặp “người thử” lặn.
- Lỗi sai: viết nhầm cá thể lặn là Aa. Cá thể biểu hiện tính trạng lặn luôn là aa.
- Lỗi sai: kết luận kiểu gen khi số con quá ít. Tỉ lệ 1 : 1 chỉ đáng tin khi số cá thể đủ lớn.
Bài luyện tập
Bài 1. Ở ruồi giấm, thân xám (B) trội so với thân đen (b). Cho một ruồi thân xám lai với ruồi thân đen, đời con có 100% thân xám. Kiểu gen của ruồi thân xám là gì?
Đáp án: BB. Ruồi thân đen là bb nên đây là lai phân tích. Đời con đồng tính trội nên ruồi thân xám chỉ tạo một loại giao tử B, tức đồng hợp BB.
Bài 2. Một cây đậu hạt vàng (A, trội) lai phân tích, thu được 52 cây hạt vàng và 49 cây hạt xanh. Cây đem lai có kiểu gen gì?
Đáp án: Aa. Tỉ lệ xấp xỉ 1 : 1 chứng tỏ cây hạt vàng tạo hai loại giao tử A và a với tỉ lệ bằng nhau, nên dị hợp.
Bài 3. Vì sao không thể dùng phép lai giữa hai cây hoa trắng (tính trạng lặn) để biết kiểu gen của một cây hoa đỏ (tính trạng trội)?
Đáp án: Cây hoa đỏ không tham gia phép lai đó, và hai cây hoa trắng cùng là đồng hợp lặn nên đời con luôn hoa trắng. Muốn kiểm tra cây hoa đỏ thì phải lai trực tiếp cây đó với cây hoa trắng.
Câu hỏi thường gặp
Lai phân tích là phép lai giữa cá thể nào?
Là phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định kiểu gen với cá thể mang tính trạng lặn (đồng hợp lặn).
Mục đích của lai phân tích là gì?
Xác định kiểu gen của cá thể mang tính trạng trội: đồng hợp trội (thuần chủng) hay dị hợp.
Kết quả lai phân tích cho biết điều gì?
Nếu đời con đồng tính (toàn trội) thì cá thể kiểm tra có kiểu gen đồng hợp trội. Nếu đời con phân tính 1 : 1 thì cá thể đó dị hợp.
Vì sao lai hai cá thể lặn với nhau không phải là lai phân tích?
Vì cả hai đều là đồng hợp lặn, đời con luôn mang tính trạng lặn nên không giúp xác định kiểu gen của cá thể trội.