Trả lời nhanh
Biến dị di truyền trong chọn giống gồm cả biến dị tổ hợp và biến dị đột biến. Hai loại này làm thay đổi vật chất di truyền (ADN, NST) nên truyền được cho đời sau và có thể chọn lọc để tạo giống mới. Vì vậy, nếu đề có phương án “cả A và B” thì chọn phương án đó; còn thường biến không phải biến dị di truyền.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi: “Biến dị di truyền trong chọn giống là: A. biến dị tổ hợp; B. biến dị đột biến; …”. Hai phương án đầu đều là biến dị di truyền được, nên thực chất câu hỏi muốn kiểm tra xem em có nhớ cả hai loại đều là nguồn nguyên liệu của chọn giống hay không.
Lưu ý: các phương án còn lại của đề thường là “cả A và B” hoặc “thường biến”. Em hãy đối chiếu với đề của mình theo phần phân tích bên dưới.
Vì sao biến dị tổ hợp và đột biến đều được dùng trong chọn giống?
Chọn giống cần những biến dị di truyền được, tức là xuất hiện ở thế hệ này và còn được giữ lại ở thế hệ sau. Chỉ biến dị có cơ sở là vật chất di truyền mới đáp ứng điều đó.
| Loại biến dị | Nguyên nhân | Ứng dụng trong chọn giống |
|---|---|---|
| Biến dị tổ hợp | Phân li độc lập, tổ hợp tự do của các gen khi giảm phân và thụ tinh; tạo kiểu hình mới từ vốn gen có sẵn | Lai giống để gộp tính trạng tốt của bố mẹ, ví dụ lai để vừa có năng suất cao vừa chống chịu tốt |
| Biến dị đột biến | Biến đổi gen hoặc cấu trúc, số lượng NST do tác nhân vật lí, hoá học hoặc rối loạn nội bào | Gây đột biến nhân tạo (tia phóng xạ, hoá chất), đa bội hoá để tạo giống cây trồng, vi sinh vật mới |
Loại trừ: thường biến không phải biến dị di truyền
Thường biến là biến đổi kiểu hình của cùng một kiểu gen khi điều kiện môi trường thay đổi (ví dụ cùng giống lúa nhưng bón phân nhiều thì sinh trưởng tốt hơn). Kiểu gen không đổi nên thường biến không di truyền, vì vậy không thể dùng làm nguyên liệu để tạo giống mới.
Tuy nhiên thường biến vẫn có ý nghĩa: nó cho biết giới hạn năng suất của giống (mức phản ứng) và giúp người trồng chọn kĩ thuật chăm sóc phù hợp.
Mẹo nhớ
- “Di truyền = đổi ở ADN/NST”: gồm tổ hợp (xáo trộn gen có sẵn) và đột biến (tạo gen/NST mới).
- “Môi trường đổi, gen không đổi” → thường biến, không di truyền.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ chọn biến dị tổ hợp vì nghĩ chọn giống chủ yếu là lai. Thực tế gây đột biến và đa bội hoá cũng là phương pháp quan trọng.
- Nhầm “biến dị” với “biến dị di truyền”, đưa cả thường biến vào.
- Cho rằng mọi đột biến đều có lợi. Đột biến thường có hại, nên phải chọn lọc những dạng có lợi mới giữ lại.
Bài luyện tập
- Cho lai giống lúa thân thấp, hạt nhiều với giống lúa thân cao, chống bệnh tốt, rồi chọn cây con vừa thấp vừa chống bệnh. Đây là biến dị gì?
Đáp án: biến dị tổ hợp (do tổ hợp lại các gen của bố mẹ). - Chiếu tia phóng xạ vào hạt giống để chọn được dòng có hạt to hơn. Đây là biến dị gì?
Đáp án: biến dị đột biến (gây đột biến nhân tạo). - Cùng một giống ngô, trồng ở ruộng đất màu mỡ cho bắp to hơn ở ruộng đất bạc màu. Có dùng làm nguyên liệu chọn giống được không?
Đáp án: không, vì đó là thường biến, kiểu gen không đổi nên không di truyền.
Câu hỏi thường gặp
Biến dị di truyền trong chọn giống gồm những loại nào?
Gồm biến dị tổ hợp (do tổ hợp lại các gen trong lai giống) và biến dị đột biến (đột biến gen, đột biến NST). Cả hai đều có cơ sở là vật chất di truyền.
Thường biến có dùng trong chọn giống được không?
Không dùng làm nguyên liệu tạo giống mới vì thường biến chỉ là biến đổi kiểu hình do môi trường, không di truyền. Nó chỉ giúp xác định mức phản ứng của giống.
Biến dị tổ hợp khác đột biến ở điểm nào?
Biến dị tổ hợp chỉ sắp xếp lại các gen đã có sẵn khi giảm phân và thụ tinh. Đột biến làm thay đổi cấu trúc gen hoặc NST nên tạo ra alen hay dạng NST mới.